نقش خیالپردازی در ایجاد یک اثر هنری
علیرضا کریمیصارمی*
همهچیز از دوران کودکی آغاز میشود؛ آنگاه که نسیم خنک پاییزی، قاصدکی را به حرکت درمیآورد و نگاه کنجکاو کودک، بالهای خیال را باز میکند و همراه با قاصدک به بیکران خیال، پرواز میکند. شاید اولین ساختارهای تصویری در فکر و اندیشه او با نقش خیال بر پهنه آسمان نیلگون ترسیم شود و سپس آهستهآهسته رشد میکند و قوام مییابد؛ بهگونهای که در آینده هنری خود از آن بهره فراوان خواهد برد یا شاید بهگونهای دیگر تأثیرگذار در آثار هنرمندان دیگری شود. هربرت رید در کتاب «هنر امروز» مینویسد: «هنر کودکان مورد بررسی جدی قرار گرفته است و این بررسی در آثار به نسبت جدید بولر1، ولف2، انگ3 و لونفلد4 به حد اعلای خود رسیده است و نیز با جلب توجه به کیفیات مثبت هنر بچهها تأثیر مستقیمی بر کار هنرمندان جدید، داشته است، زیرا در آثار این هنرمندان کوششی عمدی در راه دستیابی به صداقت و سادگی مصفای صورت ظاهری کودکانه مشاهده میشود.5 این در حالی است که فروید کشف کرد که رؤیاها تمایلی به بازگشت دارند به این معنی که میخواهند به صورت مواد خام خاطرات و بیشتر خاطرات طفولیت بازگردند. یونگ معتقد است که ما ضمن رؤیاها و خیالبازیهای خود از آن هم دورتر، به دوران طفولیت نوع انسان بازمیگردیم. رؤیاپردازی، نوع بدوی و قبل منطقی تفکر در مراحل اولیه فرهنگ انسانی است».6 شاید با توجه به مطالب ارائهشده بتوان گفت که بیشتر آثار ماندگار هنری جهان، خیالپردازیهای عاشقانه هنرمند در زمان و مکانی بوده است که بال خیال گسترانیده و رها و آسوده از ستایش این و آن، غرق در افکار و طنازی روح خود، جهانی خیالی را متصور شده است که تأثیرات آن سالها و شاید قرنهاست که همچون آفتاب میدرخشد. هنر چه رخوتآور و چه عقلآفرین باشد و چه ظلمتزا یا پرتوافکن، صرفا توصیف علمی واقعیت نیست. نقش ویژه آن همواره این است که انسان جامع را به تکاپو درآورد، به «من» توانی ببخشد که به مدد آن خود را با زندگی شخص دیگری همذات پندارد و آنچه را که به او تعلق ندارد اما میتواند متعلق باشد، به تصرف خویش درآورد.7 پس هر آنچه در دنیای خیال وجود دارد قادر است به هنر یا واقعیت بیرونی تبدیل شود. همچنین خیالپردازی عنصری انسانی است که در بسیاری از آثار شاخص هنرمندان جهان به اشکال مختلف میتوان دید. همواره خیالپردازی در دنیای هنر موجب آفرینشهای نو بوده است، درواقع شاید بتوان گفت خیال، پیشطرحی است برای خلقکردن یک اثر هنری که میتواند انسان را به شناخت و معرفت نزدیکتر کند. آنجاست که خیال و احساس در هم میآمیزند تا نگاهی رمانتیک پدید آید. باید دانست که در کنار عقل و طبیعت، دل و احساس بیش از اندیشه نفوذ دارد و آرزو، بیش از حقیقت مؤثر است. از اینرو باید احساسات و هوسهای روح را -البته تا حد امکان در قلمرو اخلاق- مورد بحث قرار داد. دل باید بیقیدوبند سخن بگوید و بیقیدوشرط فرمان براند. شاعر موهای آشفته را به دست باد بسپارد، شنل سیاهی بر دوش، زیر سایه [درخت] بیدی در روشنایی ماه و در کنار برجی ویران و با دلی که بیشک براثر عشق بدفرجامی شکسته است، با خویشتن خلوت میکند و غرق رؤیا [خیالپردازی] میشود. در این رابطه، ادبیات رمانتیک چنین قیافه قراردادی را تعمیم داده و توده مردم را با آن آشنا کرده است.8 در ادبیات جهان، کمتر نامی میتوان یافت که به اندازه «گوته» شهرتی جهانی داشته باشد. در اروپا، شکسپیر و دانته مقامی بس رفیع دارند اما هیچکدام از آنها والاتر از گوته نیستند و میتوان گفت گوته بزرگترین شخصیت ادبی قرن نوزدهم و یکی از برجستهترین نوابغ تاریخ جهان است. او شاعری است که قادر بود با نگاه خیالپردازانه و قدرتمند خود تا اعماق روح خواننده نفوذ کند و شاید او بنیانگذار مکتب رمانتیسم باشد و خالق آثاری است که بزرگان ادبیات جهان همواره او را مورد تحسین قرار دادهاند. او در اواخر عمر خود تحت نفوذ افکار و عقاید و فلسفه حافظ شیرازی بود و این عشق و شور وصفناپذیر گوته به حافظ، در تاریخ ادبیات آلمان و جهان بسیار مورد توجه قرار گرفته است و سبب پدیدآمدن اثری بزرگ و ماندگار تحت عنوان «دیوان شرقی و غربی» شد. یکی از معروفترین اشعار او «تقلید» نام دارد که اینگونه سروده است: حافظا، دلم میخواهد از شیوه غزلسرایی تو تقلید کنم، چون تو، قافیه پردازم و غزل خویش را به ریزهکاریهای گفته تو بیارایم. نخست به معنی اندیشم و آنگاه بر آن لباس الفاظ زیبا پوشم. هیچ کلامی را دو بار در قافیه نیاورم مگر آنکه با ظاهری یکسان معنایی جدا داشته باشد. دلم میخواهد همه این دستورها را به کار بندم تا شعری چون تو، ای شاعر جهان، سروده باشم... و در جای دیگری میگوید: ای حافظ، ای حامی بزرگوار، ما همه بهدنبال تو روانیم تا ما را با نغمههای دلپذیرت در نشیب و فراز زندگی رهبری کنی و از وادی خطر بهسوی سرمنزل سعادت بری. بیشک، نمیتوان نقش خیالپردازی و سپس اندیشیدن را در تولید آثار ادبی و هنری ماندگار جهان نادیده انگاشت و شاید به جرئت بتوان گفت که اساس وجودی احساس در خیال است و همواره بزرگان ادبیات، همچون فردوسی، مولانا، حافظ، سعدی، خیام، شیلر، گوته، شکسپیر، دانته، لامارتین، ویکتور هوگو، ژان ژاک روسو، شاتوبریان، پوشکین، لرد بایرون و... و بزرگان هنر نقاشی و پیکرتراشی، چون فرانسیسکو گویا، اوژن دولاکروا، کاسپار داوید فریدریش، تئودور ژریکو و در موسیقی، بتهوون، شوپن، شوبرت، اشتراوس، واگنر، چایکوفسکی و دیگران از آن بهره فراوان بردهاند. در خاتمه باید گفت، خیال، حافظ احساسات و تنظیمکننده آن است و آنچه از صور و معانی در آن ترسیم شود، خیال آن را حفظ میکند. چنانکه حضرت مولانا، آن خیالپرداز جهان حقیقت و اندیشه میفرمایند: نیست وش باشد خیال اندر روان/ تو جهانی بر خیالی بین روان پانوشت: 1. Buhler 2. Wulff 3. Eng 4. Lowenfeld 5. رید هربرت، هنر امروز، ۱۳۵۳،ترجمه سروش حبیبی، امیرکبیر، ص ۲۲. 6. رید هربرت، هنر امروز، ۱۳۵۳،ترجمه سروش حبیبی، امیرکبیر، ص ۱۰۱. 7. فیشر ارنست- ضرورت هنر در روند تکامل اجتماعی -۱۳۵۸-مترجم فیروز شیروانلو- طوس- صص ۱۶-۱۷. 8. نوری نظامالدین، مکتبها، سبکها و جنبشهای ادبی و هنری جهان تا پایان قرن بیستم، ۱۳۸۵، زهره، صص۱۱۶- ۱۱۷. *عکاس و مدرس دانشگاه علم و صنعت ایران
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.