آيا در زمانه کرونا جايي براي آرامش هست؟
مهدي ملکمحمد . روانشناس
براي رهايي از کرونا امروز بيش از هر چيز نياز به آرامش در جامعه داريم». اين جمله سخنگوي محترم دولت در يادداشت منتشرشده در روزنامه دولتي ايران، و البته آرزوي همه دولتهايي است که اکنون درگير کوويد 19 هستند. اما آيا در زمانه کرونا آرامش بهسادگي در انسانها ايجاد ميشود؟ يک جستوجوي ساده در فضاي وب به ما نشان ميدهد که آرامش در نايابي است که اکنون جهان کرونايي به دنبال آن است. اکنون مطالب فراواني در سايتهاي متعدد اينترنتي منتشر شده است که حاوي توصيههاي روانشناسان و مشاوران براي کسب آرامش در زمانه فعلي است. فراواني اين مطالب نشانه تقاضاي زيادي است که در جوامع مختلف وجود دارد و البته نشانه ناآرامي وجود انسانها در اقصينقاط زمين است. اما اين همه ناآرامي به چه دليل رخ داده و آيا نهاد ناآرام جهان فقط به توصيهاي به آرامش ميرسد؟ تحقيقات روانشناسان نشان ميدهد که انسانها هميشه در برآورد و ارزيابي خطري که همراه با ابهامات فراواني است، عملکرد بدي دارند و اين خطرات را يا بيشازحد بزرگ جلوه ميدهند يا به آن بهطورکلي بياعتنا هستند.
سونيا بيشاپ، استاد روانشناسي دانشگاه برکلي کاليفرنيا که درباره نحوه تأثير اضطراب بر تصميمگيري، تحقيقاتي را انجام داده است، ميگويد اين واقعيت (بزرگ يا کوچکدانستن خطر) بهویژه اکنون که در دوران مواجهه با کروناويروس هستيم، نمود بيشتري دارد. پيامهاي متناقض از طرف رسانهها و مسئولان بهداشتي باعث اضطراب ميشود. ما عادت نداريم در شرايطي زندگي کنيم که بهسرعت احتمالات تغيير ميکنند. کافي است براي آنکه دريابيم شرايط فعلي چه ميزان مبهم است، پاسخ وزير بهداشت به دکتر مسعود نيلي را بخوانيم که بهصراحت ميگويد مانند تمامي مسئولان بهداشتي کشورهاي جهان از آينده عملکرد اين ويروس چيزي نميداند. يادمان باشد که در دو ماه گذشته، چه ميزان تغيير در دستورالعملهاي بهداشتي ايجاد شده است. براي نمونه، ميتوان به لزوم ماسک براي افراد سالم اشاره کرد که ابتدا گفته شد نيازي نيست و اکنون گفته ميشود که همه افراد سالم در اجتماعات به ماسک نياز دارند.
در چنين شرايط پرابهامي، از يک طرف با شهرونداني مواجهيم که خطر کرونا را به هيچ ميگيرند و شهروندان ديگري که غير از رعايت فاصله اجتماعي، از دو ماسک روي هم استفاده ميکنند! چرا؟ «بيشاپ» ميگويد ايدئال است که ما در مواجهه با ابهام از ديدگاهي استفاده کنيم که «يادگيري فاقد الگو» ناميده ميشود. اين ديدگاه اصولا براساس آزمون و خطاست: ما بر تجربياتمان متکي هستيم و بهتدريج برآوردهايمان را از ميزان احتمال وقوع يک رويداد خطرناک نوسازي ميکنيم، اينکه خطر چقدر نزديک است و چه کارهايي بايد انجام دهيم تا از وقوع آن پيشگيري کنيم. اما شوربختانه، اغلب افراد در زمان نداشتن الگو براي نحوه مديريت يک خطر، به يادگيري الگومحور گرايش پيدا ميکنند؛ يعني نمونههايي را از گذشتهشان بهخاطر ميآورند و براساس آن عمل کرده يا آنکه احتمالات آينده را در ذهنشان شبيهسازي ميکنند. زماني که براساس الگوي گذشته عمل کنيم باور خواهيم داشت که کروناويروس نيز يا مانند ديگر ويروسها ما را بيمار نخواهد کرد يا در صورت بيماري بهراحتي از آن خواهيم گذشت، اما هنگامي که براساس شبيهسازي آينده عمل کنيم «سوگيري حضور» رخ خواهد داد و خطر را احتمالا بسيار
بيشتر از حد معمول ارزيابي خواهيم کرد. براي مثال، هنگام شنيدن خبر سقوط هواپيما خودمان را در آن پرواز تصور ميکنيم و به همين دليل خطر پرواز را بيشتر از حد معمول خواهيم دانست يا در زمانه کرونا خود را روي تخت بيمارستان خواهيم ديد. درحاليکه هر دو طرف اين طيف، افراطي رفتار ميکنند، انسانهاي بسيار ديگري هم هستند که چيز ديگري را تجربه ميکنند: اضطراب حاد. کمي اضطراب در مواجهه با بحراني مانند کرونا ميتواند خوب باشد و باعث شود هشياري و انرژيمان براي رعايت پروتکلهاي بهداشتي افزايش يابد. همين اضطراب است که به ما يادآوري ميکند دستهايمان را بشوييم، به توصيهها توجه کنيم و حتي مواد غذايي ضروري در خانه داشته باشيم. جنيفر هورني، رئيس مؤسسه اپيدميولوژي در دانشگاه دلاور و متخصص بهداشت عمومي تأکيد ميکند که کمي هراس ميتواند مفيد باشد تا افراد از دستورالعملهاي بهداشتي پيروي کنند و باعث ميشود بهتر درک کنيم که رفتار ما چقدر بر سلامتي ديگران تأثيرگذار است.
اما از سوي ديگر، اضطراب يک پديده وحشتناک است که در طولانيمدت باعث رنج ميشود. هر چه مضطربتر ميشويم سختتر خواهد بود که مغزمان را از حرکت به سوي هراس متوقف کنيم. تحقيقات نشان ميدهند که استرس حاد ميتواند بخشهاي استدلالي مغزمان را کوچک کند که اين اتفاق در نهايت منجر به هراس ميشود. روانشناسان تأکيد ميکنند که بدنهاي ما انسانها واقعا براي زندگي با استرسها و اضطرابهاي حاد ميانمدت و طولانيمدت ساخته نشدهاند. اگرچه اين استرسها براي يک مدت کوتاه به ما انرژي ميدهند اما درنهايت ما را خسته و افسرده ميکند. اين خستگي در زمانه مواجهه با کروناويروس ميتواند در نهايت پيامدهاي جدي براي جامعه داشته باشد: اگر مردم در فرايند فاصلهگذاري اجتماعي فرسوده شده باشند، قبل از آنکه همهگيري ويروس به پايان رسيده باشد به اجراي پروتکلها بياعتنا خواهند شد. بنابراين آرامش توصيهشده ازسوي سخنگوي دولت ايجاد نخواهد شد تا زماني که مسئولان دولتي چنين بيمحابا مبهم سخن ميگويند و وزير محترم بهداشت حاضر نيست با صراحت به مردم بگويد که فاصلهگذاري هوشمند که به گفته ايشان راهي ميانه در وضعيت فعلي اقتصادي کشور است، علاوه بر نان
مردم، سلامت آنها را نيز حفظ خواهد کرد و ما در هفتهها و ماههاي آينده مجدد اين بيماري مواجه نخواهيم شد. همانطور که «هورني» که در زمان همهگيري آنفولانزاي H1N1 در آمريکا به گروههاي مختلف واکنش سريع را آموزش ميداد، ميگويد کاهش ابهام براي تضمين اينکه مداخلات ما مؤثر هستند، کليدي است.
در يک کلام، راه مشخص است: آرامش مردم را اطمينان مسئولان ايجاد ميکند. اگر مسئولان اطميناني ندارند پس اميد آرامش در جامعه جز توصيهاي از برج عاج چيز ديگري تلقي نخواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.