درباره برخی ترجمههای کامران جمالی
از لسینگ تا برشت
پیام حیدرقزوینی
«انسان نیک سچوان» برتولت برشت آخرین یا یکی از آخرین ترجمههای کامران جمالی بود که در زمان حیاتش در تابستان سال پیش در نشر نیلوفر به چاپ رسید. کمی پیشتر «بازگشت گامبهگام هلر به زادگاه» از ولفگانگ بیتنر نیز با ترجمه او در همان نشر نیلوفر منتشرشده بود. جمالی در این سالها بیشتر به کار ترجمه مشغول بود اما در میان آثار او چندین دفتر شعر هم دیده میشود و میتوان گفت که شعر برایش دغدغهای جدی بود و احتمالا شعرهای منتشرنشده زیادی نیز از او باقی مانده است که شاید در آینده به چاپ برسند.
در میان ترجمههای جمالی آثار متفاوتی دیده میشود. او هم از چهرهای کلاسیک ادبیات آلمانیزبان، مثل تئودور فونتانه و لسینگ، و هم از نویسندگان امروزی نظیر فردیناند فن شیراخ و بیتنر آثاری به فارسی ترجمه کرده است. در کنار اینها، آثاری از گونتر گراس و هاینریش بل و برشت و... هم دیده میشود و میتوان گفت که او سلیقه متنوعی در ترجمه داشته است.
«افیبریست» فونتانه یکی از مهمترین ترجمههای جمالی است که در تابستان 1395 در نشر نیلوفر منتشر شد. «افیبریست» از رمانهای قابل توجه قرن نوزدهم ادبیات آلمان به شمار میرود که به لحاظ درونمایه به سه شاهکار دیگر قرن نوزدهم یعنی «مادام بوواری» گوستاو فلوبر، «آنا کارنینا» تالستوی و «نانا»ی امیل زولا شباهت دارد. از همینرو معمولا در نقد آن به سه رمان دیگر هم اشاره شده است. فونتانه خیلی دیر و در دوره پایانی عمرش به رماننویسی روی آورد درحالیکه پیش از آن به عنوان روزنامهنگار، منتقد تئاتر و شاعر شناخته میشد. با اینحال شهرت اصلی فونتانه با همین رمان به وجود آمد. «افیبریست» را میتوان در دسته رمانهایی قرار داد که در زمان حیات نویسندهاش چندان قدر ندید و جایگاه واقعیاش پس از مرگ فونتانه مشخص شد. در این میان نویسندگانی چون توماس مان و گونترگراس اهمیت این رمان قرن نوزدهمی را نشان دادهاند. «افیبریست» اثری رئالیستی است که مثل اغلب آثار رئالیستی مهم تصویری از زمانهاش به دست داده است. رئاليسم فونتانه چند ويژگي بارز دارد كه يكي طنزي است كه در روايت رمانهايش وجود دارد و ديگري شيوهاي است كه نويسنده در توصيفاتش
بهكار بسته است. ازاينرو سبك فونتانه با عنوان «رئاليسم ادبي طنزآميز» شناخته ميشود. جمالی در بخشی از مقدمه «افیبریست» درباره علاقه توماس مان به فونتانه نوشته بود: «توماس مان که از ادامهدهندگان راه فونتانه در داستاننویسی بود درباره افیبریست نوشته است، در سختگیرانهترین شیوه گزینش رمان، اگر به یک دوجین اثر بسنده کنیم، به ده یا شش رمان، افیبریست را نباید از چشم دور داریم. و در نامهای که در 1942 نوشته است میگوید، رمان فونتانه را یکبار دیگر با لذتی وصفناشدنی خوانده است و خواندن شاهکار تئودور فونتانه، افیبریست را به دیگران توصیه میکند».
«انسان نیکسچوان» برشت از دیگر آثار مهمی است که با ترجمه جمالی منتشر شده است. این نمایشنامه برشت اولینبار در دهه چهل به فارسی ترجمه شده بود و جمالی پنج دهه بعد از آن به سراغ ترجمهاش رفت. برشت در این نمایشنامهاش، با بهکار گیری یک تمثیل نشان میدهد که در جهان معاصر مناسبات اجتماعی بر اراده آدمها مسلط شده و درواقع زندگی انسانها بیش از آنکه زاده اراده و خواست آنها باشد محصول مناسبات حاکم بر جامعه سرمایهداری است. برشت با تمثیلی که در این اثرش به کار برده به مواجهه با نظام سرمایهداری میپردازد. برشت اولین تحریر این نمایشنامه را هنگامی که در فنلاند در تبعید به سر میبرد به پایان رساند. در سال 1934 تئاتری در زوریخ که دو سال قبل از آن نمایشنامه «ننه دلاور و فرزندانش» را به روی صحنه آورده بود، این اثر را نمایش داد و همچنین برای اولینبار در آلمان در سال 1952 به روی صحنه رفت. جمالی در بخشی از مقدمه «انسان نیکسچوان» درباره جایگاه این نمایشنامه در میان آثار برشت نوشته بود: «برشت هیچگاه آثار خود را کمالیافته به شمار نمیآورد، بلکه به آنها بیشتر به عنوان آزمون مینگریست و به گونهای که خود در شعر مرا به
سنگ قبر نیازی نیست میگوید، آنچه مینویسد تنها پیشنهاداتی است در جهت زندگی عادلانهتر از آنچه که هست. یا آنگونه که دستاش لیون فویشتوانگر در یادبود برشت نوشت، آثار او انگیزانندههایی است با هدف بحث با دیگران و سوقدادن آنها به سوی تفکر. انسان نیکسچوان یکی از موفقترین این آزمونها، پیشنهادها و انگیزانندههاست».
«ناتان فرزانه» گوتهولد افرایم لسینگ یکی دیگر از آثار کلاسیک آلمانی است که جمالی به فارسی ترجمه کرده بود. «ناتان فرزانه»، نمایشنامهای منظوم و بدون قافیه است در پنج پرده و با ده شخصیت. محل رخدادهای این نمایشنامه اورشلیم است. ترجمه فارسی این اثر با سه پیوست همراه است. پیوست اول رساله «پاسخ به پرسش روشنگری چیست؟» کانت است و دو پیوست دیگر عبارتند از یکی «گزینهای از سخن بزرگان درباره ناتان فرزانه» و دیگری «داوری نیما یوشیج درباره لسینگ و کانت». جمالی در مقدمهاش اشاره کرده که «ناتان فرزانه» مشهورترین اثر هنری روشنگری در آلمان است و پرآوازهترین اثر نظری نیز رساله کانت است و همین نکته را دلیل ترجمه رساله کانت به پیوست اثر لسینگ دانسته است. جمالی در مقدمهاش نوشته که: «با مطالعه این نمایشنامه و آن رساله خواننده پی میبرد که لسینگِ هنرمند از کانت فیلسوف ژرفانگرتر و دیگرخواهتر بود. کانت در یکی دو مورد چیزی را میستاید که لسینگ آنها را پیش از او مورد پرسش قرار داده بود. هرچند این نکته از اعتبار رساله پرآوازه کانت و از لزوم مطالعه آن برای شناخت از جنبش روشنگری در آلمان چیزی نمیکاهد».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.