نسل چهارم حقوق بشر

کافی است انسانی به دنیا بیاید تا از حقوق بشر برخوردار شود؛ همان حقوقی که انسان‌ها به دلیل انسان‌بودن از آن برخوردارند. این حقوق از کرامت انسان پاسداری می‌کند؛ حقوقی جهانی که برای همه انسان‌ها بدون توجه به نژاد و قوم و ملیت یکسان است. در سال ۱۹۷۷ وقتی اولین دبیرکل[1] مؤسسه بین‌المللی حقوق بشر در استرازبورگ فرانسه، سه نسل برای حقوق بشر تعریف کرد، شاید هرگز فکر نمی‌کرد که 40 سال بعد، بشر به نسل چهارم حقوق خود فکر کند. تقسیم‌بندی نسل‌های سه‌گانه حقوق بشر، تقسیم‌بندی بر مبنای سیر تحول تاریخی حقوق بشر بین‌المللی است؛ که شامل: حقوق مدنی و سیاسی (نسل اول)، حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی (نسل دوم) و حقوق همبستگی (نسل سوم) است. نسل اول بیشتر به حقوق فردی می‌پردازد و عمدتا به آزادی بیان و عقیده و مذهب شناخته می‌شود؛ ولی شامل حقوقی مانند برابری در مقابل قانون، منع بردگی، ممنوعیت شکنجه، اصل برائت و حق تابعیت می‌شود. اینجا فرد مهم است و نقش دولت بیشتر دخالت‌نکردن در آزادی‌های فردی است و ایجاد سازوکاری برای اینکه آدم‌ها شکنجه نشوند، به بردگی کشیده نشوند و بی‌سرزمین نمانند. نسل دوم به حقوق فرد در جامعه می‌پردازد؛ مثل حق برخورداری از سلامتی، آموزش‌و‌پرورش، کار، بیمه و تأمین اجتماعی و زندگی شایسته. اینجا وظیفه دولت است که رفاه اجتماعی ایجاد کند؛ به‌نحوی‌که اتباعش بتوانند درس بخوانند، کار کنند، بیمه درمانی و بهداشت داشته باشند و از سطح زندگی استاندارد برخوردار باشند. نسل سوم، حقوق همبستگی یا جمعی است؛ مانند حق برخورداری از توسعه، صلح و محیط زیست سالم. این حقوق وقتی محقق می‌شود که حقوق دو نسل قبل محقق شده باشد. خوب که دقت می‌کنیم، می‌بینیم حق بر حیات، حق بر بهداشت و حق برخورداری از زندگی با استاندارد مقبول است که به انسان‌ها دیکته می‌کند محیط زیست باید سالم باشد، صلح یک حق همگانی است و توسعه فقط مال بعضی کشورها نیست. اینجا دیگر همه مدعی‌اند، هم ملت‌ها و هم دولت‌ها. همه باید برای حفظ پاکیزگی محیط زیست، برای صلح و برای توسعه تلاش کنند. همه یعنی هم ملت‌ها و هم دولت‌ها و همه باید پاسدار صلح و محیط زیست باشند. اما انقلاب چهارم صنعتی با دستاوردهای علمی و تکنولوژی موضوعات جدیدی مطرح کرد. این دوره با ظهور فناوری‌های نوین در حوزه رباتیک، هوش مصنوعی، زنجیره بلوکی، نانوتکنولوژی، پردازش کوانتومی، زیست‌فناوری، اینترنت اشیا و خودروهای خودران همراه بود. پیشرفت‌های پزشکی به ایجاد تغییر ژنتیکی، تولد نوزاد از زوجی نابارور و موج‌نگاری مغزی انجامید. تمام زندگی امروزه بشر وابسته به رایانه و اینترنت شده است. از نقل‌و‌انتقال مالی و تبادل و ذخیره اطلاعات گرفته تا رزرو‌کردن بلیت قطار و هتل در کشوری دیگر. دوربین‌های مداربسته تقریبا همه‌جا وجود دارد. گوشی‌های هوشمند اطلاعات موجودی حساب، نقل‌و‌انتقال پول، تعداد قدم‌هایی که پیموده‌ایم، اطلاعات ارتباطی دوستان و همکاران ما را در خود جای داده‌اند. این فناوری‌های نوین اگرچه قرار است در خدمت بشر باشند و زندگی را برای انسان آسان‌تر کنند؛ اما به طور بالقوه قابلیت‌های متحیر‌کننده‌ای برای نقض حقوق بشر دارند. «نقض حریم خصوصی افراد به وسیله سیستم‌های اطلاعاتی و جاسوسی با ابزار نوین تکنولوژی یکی از همین موارد است. از این مجموعه داده‌ها برای پردازش الگوریتم‌هایی استفاده می‌شود که به طور فزاینده‌ای قادر به پیش‌بینی و حتی دست‌کاری رفتارهای انسانی هستند. به‌عنوان مثال هوش مصنوعی هیجانی نه‌تنها به دنبال درک این است که بفهمد مردم چه زمانی خوشحال یا غمگین می‌شوند؛ بلکه به تأثیر استراتژیک بر روحیه آنها نیز می‌پردازد. تصور کنید که آینه حمام یا اتومبیل این قابلیت را داشته باشد که غمگین‌بودن یا عصبانی‌بودن انسان را درک کند و بعد بتواند مردم را سر ذوق بیاورد یا آنها را آرام کند یا حتی هوشیاری آنها را بیشتر کند و همه این تغییرات در سطح ناخودآگاه و با دست‌کاری صدا، دما یا با ایما و اشاره انجام شود.

حالا تصور کنید که این فناوری در اختیار یک دیکتاتور گذاشته شود. حتی اگر این فرایند به شکل قانونی انجام شود، نسل‌های بعدی را در معرض ابزارهای جدید کنترلی قرار می‌دهد که دیگر حرفی برای گفتن نخواهند داشت».[2] به همه اینها اضافه کنید امکان گذاشتن جنین انسان در بطن یک حیوان و برعکس یا امکان دست‌کاری ژنتیکی انسان‌ها را؛ ترسناک نیست؟ لازم نیست فکری برای نقض حقوق اساسی بشر به وسیله دستاوردهای علمی و تکنولوژی کرد؟ حالا چند سالی است که درباره نسل چهارم حقوق بشر صحبت می‌شود؛ نسلی که شاید بتوان این نام را برایش برگزید «مراقبت از کرامت انسانی در مقابل پیشرفت علم و تکنولوژی». 1-karel Vasak, "Human rights: A thirty year struggle. The sustained efforts to give force of law to the Universal Declaration of Human Rights". UNESCO Courier, 30:11 2-Time for a Fourth Generation of Human Rights?Mar 2018 Authors: Changrok Soh, Daniel Connolly and Seunghyun Nam