|

تأثير کرونا بر باور جهاني‌سازي و آينده نظم جهاني

محمدحسين عمادي*

‌ «بحران جهاني کرونا» هم‌اکنون مهم‌ترين «مسئله جهاني» است، هرچند خود نتيجه مستقيم فرايند «جهاني‌شدن» نيست اما تغيير اساسي در «نظم جهاني» را با خود به‌همراه خواهد داشت. اگر نقش و تأثير فزاينده اين پديده نادر را فقط در صد روزي که از ظهور آن در جهان مي‌گذرد نظاره کنيم، بي‌شک بايد آن را تأثيرگذارترين پديده و فرايندي دانست که صورت‌بندي و ساختار روابط بين‌الملل دچار دگرگوني و مبناي تفکيک زمان و تکوين پارادايم نوين در تاريخ معاصر خواهد شد. فراگيرشدن اين ويروس و عکس‌العمل جهاني در قبال آن ابعاد مختلفي داشته و شايد هنوز زود است که به ارزيابي اثرات واقعي و دقيق اقتصادي، اجتماعي و سياسي آن بر آينده و روند جهاني‌سازي و نظم جهاني در سطح بين‌المللي بپردازيم. اما در همين مدت کوتاه تأثيرات بسيار عميقي بر مباني و ساختار فکري و معرفتي مردم، انديشمندان و سياست‌مداران جهاني گذاشته است. به گفته

هابر‌ماس بيشترين تأثير کرونا در حوزه معرفت‌شناسي ما انسان‌هاست، چون بحران کرونا باعث شد ما به بي‌اطلاعي خود از جهان بيش‌از‌پيش پي ببريم. شايد نتوان حقيقت و واقعيت اين پديده را در درياي دنياي واقعي و از بعد وجود‌شناسي مشاهده کرد، اما مي‌توان جرعه‌اي از اين تحول را در تغيير شناخت‌شناسي انديشمندان و صاحب‌نظران جهاني نظاره کرد. هر پارادايم يا «الگو‌واره» فکري سه رکن اصلي مرتبط دارد شامل: ابعاد وجودشناسي Ontology، معرفت‌شناسي Epistemology و روش‌شناسي Methodology و تغيير در پارادايم‌ها عموما از مواجهه با واقعيات و در ابعاد شناخت‌شناسي آغاز مي‌شود و هر دو رکن ديگر را اساسا اما به‌تدريج متأثر خواهد كرد. با رجوع به ديدگاه و اظهارات صاحب‌نظران جهاني مي‌توان شاهد تغيير در معرفت‌شناسي آنها بود و با شناخت آن، گوشه‌اي از روند تحول و طليعه تغييرات در جهان واقعي و پارادايم‌هاي حاکم بر «جهان پساکرونا» را منعکس كرد. بحران کرونا و باور جهاني‌سازي خواستگاه‌هاي ايدئولوژيک و حرفه‌اي متعدد، تعاريف متفاوتي براي جهاني‌شدن يا به تعبيري جهاني‌سازي ارائه كرده‌اند که جاي طرح آن در اين مجمل نيست. اما به‌شکل اجمالي فرايند جهاني‌شدن محصول کاهش فاصله‌هاي فيزيکي و لاجرم انديشه‌ها و تشديد ارتباط جهاني است؛ فرايندي که نهايتا وابستگي متقابل و آگاهي مردم را درباره جهان پيرامون متحول كرده و لاجرم منجر به شکل‌گيري شبکه‌اي جديد از ارتباطات مي‌شود چنانکه مردمي که پیش‌ازاین در کره خاکي، دورافتاده و منزوي بودند در وابستگي متقابل و مسيري مشترک ادغام مي‌شوند. اين مفهوم و باور به عبارت ديگر، جهاني‌شدن را رشد وابستگي متقابل اقتصادي کشورها در سراسر جهان ازطريق حجم و تنوع مبادلات کالا و خدمات و جريان سرمايه در ماوراي مرزها و همچنين ازطريق پخش گسترده‌تر و سريع‌تر تکنولوژي مي‌داند. با توجه به تعاريف فوق مي‌توان جهاني‌شدن را فرايندي در نظر گرفت که در آن مرزهاي اقتصادي ميان کشورها هر روز کم‌رنگ‌تر شده و تحرک روزافزون منابع، تکنولوژي، کالا، خدمات و سرمايه و حتي نيروي انساني در ماوراي مرزها سهل‌تر صورت مي‌گيرد که در نتيجه بايد هزينه‌ها را کاهش و به افزايش توليد داده و مصرف در کشورها بينجامد. اما اين فقط يک‌روي سکه جهاني‌سازي است که تحول در روابط و فاصله‌ها را بيان مي‌کند، روي ديگر و ناپسند اين سکه نتيجه عملي اين فرايند بر کاهش کيفيت زندگي و عدالت در برخورداري از مزاياي جهاني‌شدن است. سال‌هاست که تأثيرات جهاني‌شدن به‌ویژه از جنبه هزينه و فايده در سطح بين‌المللي، ملي و طبقات اجتماعي درون جوامع جهان سوم مورد پرسش جدي قرار گرفته است و بسياري را نسبت به تسليم به اين پديده که خود را يک تقدير غيرقابل گريز وانمود كرده، به شک واداشته و آن را توجيهي بر شيوه استثمار نوين با رهبري آمريکا مي‌دانند. اين گروه جهاني‌شدن را ترفندي براي تسليم در قبال فرايندي مي‌دانند که يک درصد از جمعيت جهان را مالک بيش از 90 درصد از ثروت جهان کرده و هر رويدادي را نتيجه گريزناپذیر و پذيرفته‌شده اين جبر تاريخي مي‌دانند. پديده کرونا آزمون جهاني بزرگي بود تا ابعاد پنهان پديده جهاني‌سازي را به تماشا بگذارد و آن را صرفا از يک جدال سياسي و مبحث فلسفي و معرفتي به يک پديده مورد سنجش در جهان واقع تبديل كند. ظهور عالم‌گير و شيوع برق‌آساي کرونا به بيش از 200 کشور جهان در کمتر از صد روز بدون توجه به مرزهاي جغرافيايي و سياسي، از يک‌طرف و شيوه مواجهه و تعامل متفاوت و متنوع کشورهاي جهان به اين پديده، از سوي ديگر، به‌شکل مؤثري بر نوع نگرش و ديدگاه عامه مردم، صاحب‌نظران و سياست‌مداران ‌ به ابعاد ناشناخته جهاني‌سازي ‌تأثير جدي گذاشته است. اولين رويارويي کرونا با رکن اساس جهاني‌سازي که همانا فشرده‌شدن روابط و کاهش فاصله‌هاست، ازطريق اعمال قرنطينه، فاصله‌گذاري اجتماعي در سطح محلي، ملي و بين‌المللي بود که در يک قرن اخير نوع بشر آن را تجربه نکرده بود. عمق و سطح وابستگي کشورها به همديگر و اقتصاد جهاني در فرايند شيوع بحران کرونا دو تجربه و درس دردناک را براي شهروندان، رهبران و انديشمندان جهان باخود به‌همراه داشت. اولين درس، هزينه‌هاي بسيار زياد اين وابستگي و سلب اختيار دولت‌ها در کنترل عوامل تأثيرگذار در مديريت بحران کرونا حتي در حوزه مرزهاي داخلي بود و دومين درس آن بود که باوجود تمام شعارهاي اخلاقي و جهان‌وطني در فرايند جهاني‌سازي، در شرايط بحراني بدون حضور سازمان‌هاي چندجانبه و تخصصي، هر کشور و نظام سياسي صرفا منافع خود را دنبال کرده و براي آن بدون ملاحظات و معاهدات بين‌المللي با چنگ و دندان مبارزه خواهد کرد. حتي مي‌توان به‌صورت عريان، عصيان و پشت‌کردن آنها را به سازمان‌هاي بين‌المللي، مانند سازمان بهداشت جهاني که صرفا براي مواجهه هماهنگ جهاني با اين‌گونه بحران‌ها ايجاد شده‌اند، شاهد بود.‌اين‌گونه مواجهه سياست‌مداران و دولت‌ها با بحران، عملا قضاوت عمومي، رسانه‌ها و انديشمندان جهاني را درباره مفهوم و فرایند جهانی‌شدن به‌شدت تحت تأثير قرار داده است. در نظرخواهي‌ای که مجله فارين‌پاليسي از 12 نفر از استراتژيست‌هاي جهاني درباره تأثير‌گذاري کرونا به عمل آورده، اکثر سياست‌مداران و انديشمندان معتقدند که بحران کرونا باور به جهاني‌شدن را به‌شدت مورد سؤال قرار داده است.

در اين نظرخواهي، رئیس شوراي روابط خارجي سناي آمريکا معتقد است بر اثر ظهور کرونا و تأثيرات آن تمايل به جهاني‌شدن کمرنگ‌تر شده است. رئیس مؤسسه پژوهشي آسيا حتي معتقد است کرونا عملا باعث شده روند عبور از «جهاني‌شدن آمريکايي» تسريع شود. به اعتقاد بسياري از صاحب‌نظران بين‌المللي بحران کرونا از دو جنبه باور جهاني‌شدن را به زير سؤال برد. از يک‌سو به دليل تأثير برق‌آسا و عالم‌گير کرونا که باعث زمينگيرشدن فوري تمامي ابزار و شبکه‌هاي ارتباطات بين‌المللي و ناتواني اقتصاد جهاني و بي‌دفاع‌بودن مکانيسم‌هاي تکنولوژيک و ابزار دفاعي جهان توسعه‌يافته غرب و به‌ویژه آمريکا در قبال این ويروس بود. مهم‌تر آنکه ناتواني «ناظم خودخوانده» نظم جهاني از درک علمي و مديريت منسجم اين بيماري نه‌تنها توان مديريت خود را در سطح ملي و داخلي زير سؤال برده بلکه با پشت‌پا‌زدن به بسياري از پيمان‌هاي بين‌المللي و معاهدات تجاري دوجانبه در سه سال اخير عملا به دنبال سيطره منافع يک‌طرفه خود بود تا از اين طريق حاکميت خود را در روند جهاني‌شدن به رخ جهانيان کشيده و آنها را در نظم جهاني با هدف تأمين منافع ملي خود مطيع خود سازد. ضعف در شناخت و تحليل علمي و دقيق شرايط از يک‌سو و ناهماهنگي و دوقطبي‌شدن مفرط نظام سياسي اين کشور در اعمال مديريت منسجم از سوي ديگر، بر مشکلات ساختاري و عدم خلاقيت و انسجام در فرايند تصميم‌گيري و دوقطبي‌شدن اين کشور افزوده و به قضاوت بسياري از صاحب‌نظران، ناتواني آشکار آمريکا در کارزار مقابله با کرونا، چه در صحنه جهاني و در سطح ملي، بار ديگر ضعف مفرط او در اقتدار و پايبندي به اخلاق و نهايتا نداشتن لياقت به‌منظور رهبري در نظم نوين جهاني پسا‌کرونا را به اثبات رساند. جهاني‌شدن کرونا و نظم جهاني نه‌تنها مباني باور به جهاني‌شدن بيش از پيش با شک و ترديد جدي سياست‌مدران روبه‌رو شده بلکه اين سؤال به‌صورت جدي مطرح شده که برنده و بازنده بازي کرونا کيست و نظم جديد جهاني پساکرونا به چه سمت تمايل خواهد يافت. در پاسخ به اين پرسش اساسي نيز مي‌توان به روند تحولات صدروزه اخير اشاره کرد و به برداشت‌هاي رهبران سياسي جهان اشاره كرد که هرروز نه‌تنها شاهد مرگ هزاران شهروند بي‌دفاع خود هستند بلکه با دقت ولي شگفتي هرچه تمام‌تر به باطل‌بودن بسياري از باورهاي قبلي خود، ازجمله «جبر جهاني‌شدن»، پي برده و اعتراف مي‌کنند. رهبران، ديپلمات‌ها و تحليلگران ژئوپليتيك جهاني نيز به‌خوبي مي‌دانند كه آنها در برهه‌اي از تاريخ به سر مي‌برند که مردم کوچه و بازار هم امروزه با کمک شبکه‌هاي اجتماعي و مجازي مداوم و به دقت تدابير و اقدامات آنها چشم دوخته و کارنامه آنان را در مقايسه با ديگر رهبران و کشورهاي جهان ارزيابي مي‌کنند. مقابله با بحران کرونا به‌عنوان يک آزمون سراسري و دشوار سريع و پيچيده عملا نه‌تنها توان مديران و رهبران بلکه کارآمدي سيستم‌هاي سياسي و ايدئولوژيک را در سطح جهاني به‌صورت عريان و مقايسه‌اي به ديد جهانيان گذاشته است. در دهکده جهاني همه رهبران در حال درس‌گرفتن از رويدادها هستند. هنري کيسينجر، وزير امور خارجه ايالات متحده (در زمان ريچارد نيکسون)، مي‌گويد هم‌اکنون حاکمان در جهان بايد براي نظم جديد پساکرونا آماده شوند. در سرزمين ناپلئون، مکرون پيش‌بيني کرده است: «اين دوره به ما چيزهاي زيادي مي‌آموزد. بسياري از اطمينان‌ها و يقين‌ها از بين خواهد رفت. بسياري از غيرممکن‌ها ممکن مي‌شود و فرداي پيروزي در مقابل کرونا امکان تکرار نظم گذشته ديگر وجود نخواهد داشت. دبيرکل سازمان ملل متحد، آنتونيو گوترش، در مواجهه با خلأ قدرت مطلق و تقابل قدرت‌هاي در ‌حال ‌ظهور اظهار كرد: «اصلاح رابطه بين ابرقدرت‌ها در هيچ دوره تاريخي به اين اندازه کارايي نداشته است. کرونا به طرز چشمگيري نشان مي‌دهد يا ما همه با هم پيروز مي‌شويم يا مي‌توانيم همگي شکست بخوريم». «در ايتاليا نخست‌وزير سابق خواستار تشکيل کميسيوني به‌ منظور تصميم براي آينده دنيا شده است. در اسپانيا نخست‌وزير جوان و سوسياليست خواستار اجراي طرح حقوق و دستمزد برابر همه مشاغل شده و به دنبال اجراي طرحي همانند طرح مارشال در دوره بعد از جنگ جهاني در همه اروپا است. در انگلستان که به‌تازگی از مخمصه برگزيت رهايي يافته و در مواجهه با کرونا با دشواري زياد روبه‌رو شده، نيز گرايش‌های سوسياليستي مانند دوران سخت جنگ جهاني در مردم ظاهر شده و ممکن است روند و مسير سياسي اين کشور به نفع حزب کارگر دچار تغيير شود. بسياري از انديشمندان و متفکران جهاني و انديشکده‌هاي بين‌المللي نيز در کنار سياست‌مداران و رهبران جهاني به صورت دقيق‌تر روند تغييرات نظم جهاني را دنبال مي‌کنند. در يک ماه گذشته مقالات متعددي از سوي اين مؤسسات و درباره رقابت شديد چين و آمريکا در مواجهه با بيماري کرونا منتشر شده است که مسير تحول نظم جهاني آينده را ترسيم مي‌کند. اين مقالات معتقدند چالش مواجهه با کرونا در واقع يک آزمون بزرگ و وزن‌کشي جهاني در تعيين شايستگي چين در مواجهه با ويروس کرونا در سطح ملي و جهاني است. آنها معتقدند چين در رويارويي با دشمن مشترک (ويروس کرونا) که در چين ظاهر شد، با وجود آمادگي زماني کمتر کارنامه بسيار درخشان‌تري در حوزه شناسايي، مقابله و کنترل از خود نشان داده است. آنها معتقدند نظام منسجم سياسي حاکميت در چين، توان اقتصادي و لجستيکي اعم از بهداشتي، پزشکي و زير‌ساختي اين کشور در کنار توان مديريت جمعيت عظيم که نشانه اعتماد عمومي به نظام سياسي و دولت است، از دلايل اصلي موفقيت آنها است. گذشته از سردرگمي ابتدايي مسئولان چيني در قبال شناسايي اين بيماري، توان مقتدرانه دولت در کنترل بيماري با سرعت و قدرت مثال‌زدني باعث تقدير سازمان بهداشت جهاني و افکار عمومي در صحنه بين‌المللي شد. اقدام چين در کمک به همه کشورهاي جهان در مواجهه با اين بيماري و اعزام گروه‌هاي امداد و پزشکي نيز چهره ديپلماتيک و بين‌المللي اين کشور را در بين جهانيان به‌شدت بهبود داد. همين امر باعث شد که کشمکش جدي بين آمريکا و چين در شرايطي به حادترين شکل خود برسد که آمريکا در پيش‌بيني و پيشگيري از اين بيماري آن‌هم با تأخيري شش‌هفته‌اي در مقایسه با چين در مدتي کوتاه با موج عظيمي از بيماران و تلفات عظيم روبه‌رو شد. نوع مواجهه آمريکا با سازمان بهداشت جهاني و برخوردهاي غيرکارشناسي و غير‌علمي در مديريت اين بيماري به وجهه بين‌المللي اين کشور که در نقش رهبر بسياري از بحران‌هاي بين‌المللي بعد از جنگ جهاني عمل کرده بود، لطمه فراواني وارد کرد. در جهان غرب، اروپا نيز کارنامه ضعيفي در شناسايي، کنترل و مواجهه با اين بيماري از خود نشان داد، تشتت و اختلاف در ميان اعضای اتحاديه اروپا از يک سو و رقابت در پرهيز از هزينه و ريسک در حوزه مرزهاي جغرافيايي از سوي ديگر باعث شد که مانند آمريکا اولويت و اهميت جان و حيات مردم و سالمندان در پرده‌اي از ابهام باقي بماند؛ اما چين با اولويت‌دادن به جان مردم و قبول هزينه سنگين اقتصادي (نزديک به هزارو 500 ميليارد دلار) در اعمال قرنطينه نه‌فقط به شهروندان خود؛ بلکه به جهانيان اولويت جان شهروندان خود به اقتصاد را نشان داد و مديريت کارآمد خود در تنظيم امور اجرائي و به‌کارگيري فناوري متناسب را با جهانيان به تماشا گذاشت. انعکاس اين دستاوردها و مقابله آشکار و ديپلماتيک فعال با واکنش‌هاي آمريکا در حوزه‌هاي سياسي، اقتصادي و بازتاب آن باعث شده است بسياري از صاحب‌نظران جهاني به اين باور برسند که هرچند کرونا نتيجه و حاصل فرايند جهاني‌سازي نيست؛ اما بي‌شک ساختار نظم جهاني را دچار تغيير جدي خواهد کرد و همه علائم نشان‌دهنده اين واقعيت است که کانون نظم جهاني پسا‌کرونا از آمريکا به سمت چين تمايل خواهد يافت. *نماينده دائم ايران در فائو

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.