در باب تئاتر و زمان کرونایی
محمدحسن خدایی. منتقد تئاتر
بهمحاقرفتن امکان اجتماع انسانی از پس ویروس کرونا و عالمگیرشدن آن، بار دیگر مسئله زمان را در جهان سرمایهداری متأخر به امری حائز اهمیت بدل کرده است. اگر همچنانکه فردریک جیمسن اشاره دارد، این نکته را مفروض بگیریم که زندگی ما با شیوه تولیدی که در جامعه وجود دارد شکل مییابد، شیوه تولید به معنی ابزارهای متنوع موجود برای تولید کالاها و خدمات و البته شیوه سازماندهی این ابزارها؛ شیوههایی که بهکاربستنشان هویت ما را برمیسازد و نسبت ما را با تولید و مصرف تعین بخشیده و کنترل و آزادی انتخابشان، عاملیت سوژههایی مانند ما را ممکن میکند. آنگاه میتوان زمانهای مانند امروز را متصور شد که چگونه تولید و مصرف، با هجوم امر ناشناختهای مانند ویروس کرونا دچار خسارت و اختلال شده و نظم جهان سرمایهداری گرفتار آنومی و آشوب. این البته امر آشکاری است که در دوران پسامدرن زندگی میکنیم و هراس از بیماریهای عالمگیر به امری روزمره بدل شده؛ دورانی که واکنشی است فلسفی به ازدسترفتن کلیت و امکان روایت آن. اگر مدرنیسم را فرهنگ سرمایهداری انحصاری، ذیل برآمدن دولت- ملتها بدانیم، پسامدرنیسم فرهنگ سرمایهداری فراملی و متأخری است
در اختیار شرکتهای بینالمللی اقتصادی. اگر سرمایهداری میکوشد تمام نیروهای تولید را تحت کنترل خود درآورد، پسامدرنیسم هم تلاش دارد عرصه فرهنگ را به تسخیر خویش درآورد. بنابراین مواجهه انتقادی با این هژمونی، احتیاج به تفکر تاریخی دارد؛ نوعی نگاه به گذشته برای فهم اکنون و امکان عزیمت به آینده.
پسامدرنیسم تاریخ را به مثابه یک کلیت مورد تردید قرار داده و روایت آن را مانند کلیتی یکپارچه، امری دشوار و گاه عبث میداند. وقتی کلیت ناممکن فرض میشود، بازنمایی سوژههای انسانی هم دشوار خواهد بود. گویی در جهانی زندگی میکنیم که کنار هم قرارگرفتن چیزها امری تصادفی، فاقد عمق و معناست. نشانهها و اشیا، اتصالی با امر تاریخی ندارند و خودارجاع هستند و فرهنگ التقاط و تکثرگرایی مطلق غالب است. در این جهان تاریخزداییشده دیگر امر نو ممکن نیست، چراکه تفاوتی میان نو و کهنه وجود ندارد و تغییر دائمی، ذیل تولید و مصرف انبوه، تمایزی میان گذشته و حال باقی نگذاشته و گویی آینده چیزی بیش از وفور چیزهایی که اکنون موجود است نخواهد بود. در فقدان اندیشه تاریخی، در بازتولید مدام گذشته به میانجی تصاویر نوستالژیک و اغلب وانموده، گذشته چیزی برای گفتن ندارد و از معنا تهی شده. وقتی اتصال گذشته و اکنون به شکل حقیقی وجود ندارد و تصاویر ما از آینده، غیرواقعی است، دیگر خبری از تمنای تغییردادن آینده مشاهده نمیشود و تلاش برای دستیابی به دنیایی آرمانی، آزاد و عادلانه بیمعنا میشود. وقتی همهچیز به تصویری وانموده تقلیل مییابد، دیگر زمان
حال نسبت معناداری با گذشته و آینده ندارد و ما نمیتوانیم موقعیت خود را ادراک کنیم. بنابراین زندگی ما تلاشی مدام برای شبیهشدن با جهانی است که رسانههایی مانند هالیوود از گذشته، حال و آینده بازنمایی میکنند. هالیوود آینده را هراسناک به تصویر میکشد، پس انسان پسامدرن هم از آینده نگران خواهد شد و هولناکی چشمانداز پیشرو، رمقی برای تفکر و تأمل باقی نمیگذارد. آینده ذیل این هراس همیشگی که هالیوود بازنمایی میکند، اغلب به فانتزیهایی در باب فجایع طبیعی و جنگهای آخرالزمانی منتهی میشود. گو اینکه هراس واقعی همیشه وجود دارد و به بازنمایی فروکاسته نمیشود.
این روزها حالوروز بشریت، مواجهه با همان آیندهای است که هالیوود در فیلمهای علمی- تخیلی به تصویر کشیده است. نام این آینده، با ویروس کرونا پیوند خورده است. کرونا به مثابه نیرویی مهیب و ناشناخته، تجربه زیستن در یک آینده آپوکالپتیک را مهیا کرده. قسمتی از روایتهای علمی- تخیلی ناگهان سر برآورده و انسانها را از عاملیت بازداشته و کرخت کرده. حال در این وضعیت بحرانی، در این ناممکنشدن اجتماع انسانی و ایزولهشدن فرهنگ، نهاد اجتماعی تئاتر هم میتواند در باب هستیشناسی خویش به تأمل نشسته و زمانه عسرت و حرمان را مانند امری تاریخی و جهانشمول، به مداقه نشیند. گویی دیگر نمیتوان با شیوه تولید دوران ماضی، به تولید تئاتر همت گماشت و به تماشای آن با خیالی آسوده نشست. کرونا امکان اجتماع انسانی را تا اطلاع ثانونی به محاق برده و خوشباشی دوران سرمایهداری پسین و فرهنگ پسامدرنیسمی آن را به مخاطره افکنده. امر تاریخی بار دیگر بازگشته و «گذشته، حال و آینده» معنایی تازه یافته. کرونا مانند امر واقع لاکانی، مناسبات انسان و طبیعت را تغییر داده و دوران معاصر را با تضادهایش روبهرو کرده. بنابراین تئاتر هم در فضایی تازه، میتواند
با ایدههایی بدیع، بار دیگر به اجتماع انسانی بازگردد و در باب چرایی وضعیت هولناک کنونی، به پرسش نشیند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.