|

عیار نظریه داروینیسم اخلاقی

علی ورامینی

در میان نظریه‌هایی که به خاستگاه اخلاق می‌پردازند، نام یک نظریه داروینیسم اخلاقی است که اقبال خوبی هم میان فیلسوفان اخلاق دارد. در این نظریه خاستگاه اخلاق سرشت انسان نیست که به میانجی رانه‌هایی میل به اخلاق کند بلکه ضرورت تأسیس اخلاق از بیرون انسان آمده است. به این معنا که نوع بشر به این نتیجه می‌رسد كه برای استمرار بقایش باید نهادی به‌نام اخلاق تأسیس شود و اگر چنین نهاد هنجارگذاری نباشد، انسان از بین خواهد رفت. طبیعتا این نهاد هنجارگذار هم مانند دیگر نهادها در طول تاریخ دستخوش تحولات، پیشرفت‌ و حتی نقد‌های بن‌برافکنانه (مانند آنچه در آثار نیچه می‌خوانیم) شده است، اما به هر شکل راه خود را رفته و حتی در نهادهای هنجارگذار دیگری مانند حقوق، مذهب و عرف هم تأثیر گذاشته است. در علوم انسانی نظریه‌ها‌ و گزاره‌ها سوای اینکه مستقلا باید انسجام منطقی داشته باشند، عیارشان در طول تاریخ و در وضعیت‌های گونان مورد سنجه قرار می‌گیرد.

یکی از وضعیت‌هایی که عیار هر چیزی را می‌تواند نشان دهد، وضعیت‌های استثنائی است؛ مانند آنچه جهان کرونازده امروز با آن روبه‌رو است. مشخصا در اینجا عیار نظریه داروینیسم اخلاقی هم کم‌وبیش مشخص شد؛ اینکه نوع بشر در یک توافق نانوشته و ناخودآگاه به‌صورت جمعی قواعدی را رعایت می‌کند و بخشی از میل‌های خود را سرکوب می‌کند تا بتواند استمرار داشته باشد. وقتی در شرایط بحرانی رعایت این قواعد که نامش را اخلاق گذاشته‌اند حیات فردی‌شان را دچار تهدید کند یا حداقل به‌صورت ذهنی دچار تهدید کند، بلافاصله آن را نادیده خواهند گرفت. این را ما هم در شرق و هم در غرب به‌عنوان سردمدار تمدن جدید که مایه فخر هم می‌دانندش دیدیم. جهان و به‌ویژه همان غرب نشان داد که میان این وضعیت مدرنِ عقلانی- اخلاقی تا وضعیت طبیعی هابزی تنها یک بحران (یا حتی احساس بحران) فاصله دارد. نه فقط صحنه‌های زدوخورد برای دستمال‌کاغذی، صف‌های طویل خرید یا ماجرای دهشتناک آسایشگاه سالمندان در کانادا، بلکه اخراج فله‌ای ابَرکمپانی‌های بزرگی مانند بریتیش‌ایر این را نشان داد. نشان داد که اخلاق پساسرمایه‌داری (نه اخلاق پروتستانی که به قول وبر منجر به روحیه سرمایه‌داری می‌شود) تابِ چند وقتی کمتر سودکردن را ندارند. اگر از اقتصاددان‌های طرفدار این نظم بپرسید چرا چنین می‌کنند؟ هزار آسمان‌وریسمان می‌بافند که اگر نشود شرکت کلا فرومی‌پاشد، بی‌کاری بیشتر می‌شود و... اما یک سؤال اساسی را جواب نمی‌دهند چگونه یک ایرلاینی بیش از 50 سال هر روز، با حداکثر مسافر مشغول فعالیت بوده و سود روی سود گذاشته اما سر بزنگاهی توانِ پرداخت چند ماه حقوق کارمندان را ولو به ضرر ندارد؟ یا خیلی ساده مانند شیرینی‌فروش محل ما چندماهی توان از جیب‌خوردن را ندارد؟ در خود ایران ما، چگونه بیمارستانی خصوصی دو دهه با بالاترین تعرفه‌ها آن‌قدر سود می‌کند که فقط در یکی از سرمایه‌گذاری‌هایش در حال ساخت یکی از بزرگ‌ترین بیمارستان‌های ایران است، اما نمی‌تواند چند ماه (تا برگشت همه آنانی که می‌خواهند خدمات کازماتیک پزشکی بگیرند) صبر کند و با سود کمتر در بدترین شرایط اقتصادی آن‌ همه انسان را به معضل مضاعف دچار نکند؟ یا شرکت‌های پرمدعای دیگری که سال‌هاست از فرودگاه تا خانه بیلبوردهایشان را می‌بینیم و همیشه در هنگام تشویق کارآفرینان ازسوی دولتی‌ها در صف اول نشسته‌اند، کرونا به ماه نکشیده 200 نیرو (بخوانید آدمی که برای حیاتش به کار و درآمد نیاز دارد) را اخراج می‌کنند. اینها را بگذارید کنار هزاران رفتار ریزودرشت دیگری که از قیمت ماسک در سایت آمازون شامل می‌شود تا قیمت لیموترش و زنجبیل در بازار میوه خودمان. تا اینجای کار هرکسی که در این بحران روسیاه شده است، هر نظریه‌ای که نمره ردی گرفته است، اما اوضاع نظریه داروینیسم اخلاقی خوب است. وضعیت استثنائی به آنان که شاید تا به حال شک داشتند نشان داد که همه هنجارها و خصوصا اخلاق تا پیش از تهدید اعتبار دارد؛ تهدید حیات در ابتدا و بعد از آن تهدید سود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.