سختی اپیدمی در تئاتر زندگی
دکتر طلایه رویایی. عضو هیئت علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی
در این روزهای عجیب، دائما به این فکر میکنم که آیا این روزگار فعلی ما، این بیماری هر دم گسترشیابنده، این شیوع و این شایعه، این توفانی که نظم معمول جهان انسانی را در هم ریخته، یک تئاتر نیست؟ به ماهیت تئاتر فکر میکنم، چون همیشه باید به بدیهیات اندیشید و تعاریف رایج آن را مورد تردید و پرسش قرار داد. این شککردن به هر چیز، پایه تفکر است، چون زندگی و تجارب زیستن آن، به ما نشان داده که مفاهیم همه پدیدهها را میتوان بارها، به نسبت اتفاقات و وقایع و تجارب، روی تأثیر و تأثرات جادوگونه تقدیری و رؤیاها، در روح و ذهن، تغییر داد و بازتعریف کرد؛ بارها و بارها و کلمات را اینگونه از حمل مفاهیمی ثابت، رهایی داد و آزادی جداشدن از قالبی معینشده را به آنها بخشید ... کلمات عادیشده، روابط عادیشده، پدیدههای عادیشده ...
همه آن چیزها که برایمان باارزش است، تا آنچه که برایمان مذموم و مکروه است و همه آنچه که بدیهی مینماید، همه میتواند در شرایطی خاص، ابعاد ناشناخته و ناشکفتهای را که در بطن خود پنهان داشتهاند بهناگاه یا بهتدریج آشکار کنند؛ ابعادی گاه در تضاد با آنچه مینمودند. پس سخنم را درباره تئاتر از همین نقطه آغاز کرده، ادامه میدهم: شک به مفهوم رایج تئاتر و بازتعریف دوباره آن ... اینکه تئاتر نه دیدن و تماشای زندگی در جای دیگری جدا از ما و در قاب صحنه است، با بازیگری که تجسم فردیتی خاص است که خودش نیست، که دیگری است، در برابر مخاطبی که دور از او و دیگری، تنها تماشا میکند که شاید ارتباط چندانی با زیست و فردیت و جهان او نداشته باشد، شاید مگر اشاراتی تمثیلی و استعاری ... فکر به تئاتر میتواند ما را از مفهوم بدیهی و تعریف رایج آن به سطح عمیقتر و ناشناختهتری از این پدیده ببرد؛ اینکه تئاتر چیست و صحنه کجاست؟ آیا میتوان هر پدیدهای را که ما را از مسیر و روال عادی و معمول و آشنایمان دور کند و به دیدنی دیگرگون به زندگی دعوت کند شکلی حقیقی از تئاتر دانست؟ میتوان به زمانهایی دور بازگشت؟ زمانهایی که تئاتر از زندگی جدا نبود و عین زندگی بود و زندگی عین تئاتر که هر اتفاق و واقعهای؛ چه خوش و چه ناخوش، بهمثابه اتفاقی یگانه، آیین نمایشی خاص خود را داشت و تکرار میشد؟ در اینجاست که به ایدههای یگانه آنتونن آرتو رو میکنیم که در کتاب «تئاتر و همزادش»، کلام سحرآمیزش درباره تئاتر را همسان با اپیدمی طاعون بازتعریف میکند. طاعون که در حقیقت میتواند تمثیل شگرف و هراسناکی از تئاتر باشد و موجب تلفات بیشمار در شهر مارسی شده بود، وقتی با کشتی از شرق بهسوی آن شهر آمده بود. از نظر او تصاویر طاعون، نمایانگر آشوب و فروپاشی درونی جسم است که مانند آخرین بارقههای تابناک یک نیروی معنوی، رفتهرفته رو به خاموشی میگراید و خط سیر خود را از دنیای محسوس آغاز کرده، اما کمکم از واقعیت فاصله میگیرد ... اگر تصویر معنوی طاعون را به مثابه یک اپیدمی بپذیریم، میبینیم که اختلالات و التهابات درونیاش مانند آشوبی است که در زمینههای دیگر بر ما چیره میشود. مشابه کشمکشهای سیاسی و مبارزات و مصائب و بلاهای طبیعی، آشوب جنگ و شکستها، که حوادث و وقایع، ما را دستخوش آن میکنند و میتوانند در قالب تئاتر با نیروی یک اپیدمی، خود را در تماشاگر تخلیه کنند. از نظر آرتو، هم در تئاتر و هم در طاعون یا اپیدمی (که در اینجا ترجیح میدهم از اپیدمی نام ببرم)، نیرویی نهفته است که پیروزمندانه و درعینحال انتقامجویانه است ... چنین فاجعه کاملی، چنین اختلال آشوب جسمانی و اجتماعیای، این فوران تباهی، این جنزدایی که روح را تحت فشار قرار داده و آن را منقلب میکند، نشانه حضور حالتی است سرشار از نیرویی شدید؛ نیرویی که تمامی اقتدار طبیعت، هنگام وقوع یک پدیده بنیادین در آن متجلی میشود. تئاتر هنگامی زاده میشود که ناممکن آغاز میشود ... و ناممکن آغاز شده است ... تئاتر چون اپیدمی، نیروها را آزاد میکند و اگر این نیروها به دنیای سیاهی و تباهی تعلق دارند، گناه آن نه به گردن تئاتر است و نه اپیدمی، بلکه به گردن زندگی است ... و اگر تئاتر شقاوت او معطوف به بیرحمی است، نه نمایش تئاتری آزاردهنده و خشونتبار از شقاوت جسمانی یا اخلاقی و روانی است، بلکه از نظر او تئاتر زندگی است و زندگی بیرحم است ... تئاتر همزاد خود را در واقعیت میجوید، اما نه آن واقعیت روزمره و معمولی که تئاتر امروز به آن میپردازد تا به تدریج به رونوشت رنگباختهای از زندگی تبدیل شود ...، بلکه آن واقعیت پرمخاطرهای که ارکان آن، لحظهای رخ مینمایاند و سپس بهسرعت در اعماق تیره اسرار، نهان میشوند ... و این واقعیت پرمخاطره امروز ماست، اپیدمی ... سرایت سریع، هولناک و مرگبار ویروسی که گستردهتر از طاعون، زندگی را در مداری دیگر، به مثابه تئاتری که همه، هم بازیگران و هم تماشاگرانش هستیم، با تمام اسرارش، خارج از هر فردیت و جغرافیایی، به پیش چشممان آورده است ... .
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.