ما را در «خانه» چه میشود؟
سیدحسن موسویچلک*
تأملی بر گذشته نشان میدهد انسانها در طول تاریخ بحرانهای مختلفی را از قبیل: سیاسی، اقتصادی، نظامی، طبیعی و غیرطبیعی، بهداشتی، اجتماعی و... تجربه کردهاند. یکی از تجربههای سخت جامعه جهانی در این شرایط به بحران کرونا برمیگردد که جهان درگیر آن شده است؛ بحرانی که از ابعاد مختلف تأثیرش را در جهان گذاشته است و آثار ماندگارترش به دوران پساکرونا برمیگردد که در این یادداشت قصد ندارم به این موضوع بپردازم. با توجه به نحوه شیوع و انتقال کرونا در جامعه یکی از مهمترین استراتژیها در کشورهای مختلف «ماندن مردم در خانه» بود تا از این طریق ضمن رعایت بهداشت فردی، بتوانند برای مدیریت بهداشت محیطهای بیرون خانه هم تدابیری اتخاذ کنند. در این زمینه «کمپین در خانه بمانیم» راهاندازی شد. با توجه به ترسی كه از این ویروس کرونا در جامعه افتاده بود، تعداد قابل توجهی از مردم در خانه ماندند. در ایران با توجه به همزمانی این بحران با عید نوروز که یک زمان تاریخی و خاص برای ایران است و سفر و دید و بازدید دوستان و اقوام و... جایگاهی ویژه دارد چون کمی از فشارهای کاری یکساله در این زمان کم میشود و اکثر مردم در این مدت کوتاه تعطیلات بهاصطلاح «خوش» هستند، کرونا نگذاشت آثار مثبت این تعطیلی در زندگی مردم خود را نشان دهد. تعطیلی طولانیمدت مدارس و دانشگاهها و کسبوکار و... هم موجب شد ماندن همه اعضای خانواده در کنار هم خیلی طولانی شود و در واقع تجربه جدیدی را بسیاری از خانوادهها کنار هم داشته باشند؛ تجربهای که آمارها نشان میدهد عوارض اجتماعی و روانی ناخوشایندی داشته باشد و آن افزایش خشونتها و اختلافات و تعارضات درون خانهها بود. بر اساس نظرسنجیای که مرکز افکارسنجی دانشجویان (ایسپا) جهاد دانشگاهی کشور به سفارش معاونت امور فرهنگی و اجتماعی شهرداری تهران از تاریخ 16 لغایت 19 فروردین سال 1399 انجام داده است، نشان میدهد «حال خانوادهها خوب نیست». بر اساس یافتههای این نظرسنجی در 16 درصد از خانوارهای تهرانی تنش خانوادگی به سبب ماندن در خانه افزایش یافته است. همچنین یافتههای دیگر این نظرسنجی گویای این است که در 58 درصد این خانوادهها تنش میان زن و شوهر افزایش داشته و 46 درصد هم افزایش تنش میان والدین با فرزندان را تجربه کردند. تأملی ساده بر این یافتهها در کنار اطلاعات دیگری که از سوی مسئولان و کارشناسان سازمانهای مختلف ارائه شده است، نشان میدهد خانواده که باید محلی برای کانون آرامش باشد (حداقل یکی از کارکردهایش این میتواند باشد) تبدیل به کانونی برای ایجاد تنش شده است. به عبارت دیگر، بسیاری از خانوادههای ما «تابآور» نیستند. قبل از بحران کرونا چون زمان حضور مشترک طولانیمدت همه اعضای خانواده در کنار هم در یک روز به دلیل اشتغالهای اعضای خانواده در محیطهای کاری بیرون از خانه، مدرسه، دانشگاه و... کمتر بوده ضعف مهارت ارتباطی اعضای خانواده خود را کمتر نشان میداد ولی این حضور مشترک طولانیمدت نشان داد خانواده «بانشاط»داشتن که در آن تنش در حداقل ممکن باشد و تعارضات کمتر به اختلافات و خشونتها به اشکال مختلف منجر شود، نیازمند داشتن مهارتهایی است که بدون یادگیری آن مهارتها نمیتوانیم «با صفا و صمیمیت و آرامش» کنار هم باشیم؛ از جمله این مهارتها میتوان به مهارت «گفتوگو در خانواده» اشاره کرد؛ مهارتی که باید آن را کسب کرد. با کسب این مهارت یاد میگیریم چگونه با سایر اعضای خانواده درست صحبت کنیم، چگونه سؤال بپرسیم و چگونه پاسخ سؤالات را بدهیم، به دیگر اعضای خانواده هنگام گفتوگو احترام بگذاریم، به تفاوتها در گفتوگوها احترام گذاشته و توجه داشته باشیم. در کنار این مهارت، ضروری است مهارتهای زندگی و ارتباطی را هم بیاموزیم تا بتوانیم در برقراری ارتبط بینفردی با اعضای خانواده درست رفتار کنیم، بتوانیم در مقابل استرسها و هیجانات ناشی از این بحران و موضوعات دیگر خارج از شرایط بحران کرونا واکنشهای منطقی نشان دهیم. بیاموزیم در این شرایط که قرار است مدت طولانی کنار هم باشیم، در مقابل موضوعات و نیازها و خواستههای همه چگونه تصمیم بگیریم که به حقوق همه توجه شود. چگونه خشم خود را کنترل کنیم که به نزدیکترین عزیزانمان آسیب نزنیم. فراموش نشود زخمی که با انواع و اشکال مختلف خشونت ایجاد میکنیم آثار منفی ماندگاری خواهد داشت. بیاییم از امروز خود را برای کسب این مهارتها مسئول بدانیم و گام برداریم و دانش و مهارتهای خود را برای خانوادهبودن افزایش دهیم تا لذت در کنار هم بودن در خانه را بیشازپیش و بهتر از همیشه ببریم؛ لذتی که آثارش نه فقط در زندگی خودمان که در سایر نقشهایی که هر یک از ما در بیرون از خانه داریم نیز خود را نشان میدهد.
*رئیس انجمن مددکاران اجتماعی ایران
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.