|

تأملاتی در باب تئاتر و کرونا

محمدحسن خدایی. منتقد تئاتر

زمانه عجیبی شده؛ قرنطینه و انزوا؛ به‌محاق‌رفتن زندگی جمعی و خالی‌شدن شهرها از آدم‌ها. تجربه ناب مواجهه هراسناک با بیماری‌های همه‌گیر جهانی و اضطراب بیولوژیک از امکان زنده‌ماندن در این وانفسای همگانی. گویی در میانه یک جهان آخرالزمانی گرفتار شده‌ایم و چشم‌انداز پیش‌رو مبهم‌تر از آن است که امیدی برانگیزاند و تحمل این دوران پر از محنت و ملال‌ را آسان کند. حتی مسائل هستی‌شناختی به حاشیه رفته و این گفتار پزشکی است که ذیل زیست‌سیاست دولت‌ها سامان امور را در دست گرفته و فرمان به قرنطینه و فرم دیگری از زیستن داده. نهاد اجتماعی تئاتر هم از این قاعده مستثنا نیست و به مانند اغلب فعالیت‌های اجتماعی، کاروبارش به تعطیلی و کسادی کشانده شده و خیل دوستدارانش را در حسرت تماشای خویش نگه داشته. دیگر خبری از آن پاتوق‌های فرهنگی و لذت‌های دور هم‌ جمع‌شدن و گفت‌وگوهای گروهی نیست و سالن‌های نمایش، خاموش‌تر از همیشه به مرگ و بیماری عالم‌گیر خیره مانده‌اند. گو اینکه مرگ و مرگ‌آگاهی، یکی از ضرورت‌های همیشگی تئاتر بوده و پرداختن به آن از اولویت‌های بنیادین آن. تراژدی را به یاد آوریم که چگونه به آزادی و مرگ‌ پرداخته و انسان طراز نوین را تعین می‌بخشد. گئورک لوکاچ در مقاله دوران‌ساز خویش با نام «متافیزیک تراژدی» به تفاوت بنیادین زندگی روزمره با امر تراژیک اشاره می‌کند و منطق جهان جدید را که مبتنی‌بر سرمایه‌داری و حقوق شهروندی است، در مخالفت با جهان تراژیک می‌داند. از نظر لوکاچ «تراژدی» واقعی‌ترین شکل زندگی و تجربه‌ لحظات عظیم است؛ همان تجربه‌‌ای که نمی‌توان با منطق علّی به توضیح آن نشست و اغلب با ضرورت و ابهام همراه است. تراژدی فرمی از هستی انسان است که چندان در قیدوبند زمان و مکان نمی‌ماند و رخدادهایش از قلمرو منطق انسان امروزی بیرون است. بیش از آنکه با روان‌شناسی بتوان چرایی کنش‌ تراژیک را توضیح داد، این تقدیر و ضرورت است که آن را معنادار می‌کند. کرونا بار دیگر ضرورت زیستن در یک جهان تراژیک را گوشزد کرده و این از وظایف نهاد اجتماعی تئاتر است که در این باب تأمل کند و بار دیگر مرگ‌آگاهی انسان مدرن را به امری هستی‌شناختی بدل کند.

در زمانه‌ای که مرگ و بیماری در آستانه ایستاده و زندگی بشری را تهدید می‌کند، می‌توان به گفتارهایی استناد کرد که در باب مرگ به تأمل نشسته‌اند. «هوارد بارکر» در کتاب «مرگ، آن‌ یگانه و هنر تئاتر» بیان می‌کند که چگونه از زمانی ‌که «مرگ» کنار گذاشته شده و قدرت نفوذ و تأثیرگذاری‌اش بر روح انسانی را از دست داد، تئاتر هم دچار زوال و انحطاط شده است. بارکر اما فروکاستن تئاتر به مکانیسم بهداشت و درمان بیماران را هم رد می‌کند و معتقد است «با آنکه بسیاری کوشیده‌اند تا از تئاتر یک بیمارستان بسازند، ما صحنه خود را از تمامی عفونت‌ها مصون نگه داشته‌ایم». بنابراین در این زمانه که سیاست بقا و زنده‌ماندن به امری همگانی تبدیل شده، می‌بایست نسبت تئاتر با مرگ و زندگی از نو تعریف و صورت‌بندی شده و پتانسیل‌های رهایی‌بخشی آن، با تخیل‌ورزی و خلق جهان‌های ممکن، به کار انسان‌های محبوس در قرنطینه و انزوا درآید؛ رسالتی که سال‌هاست سینما به آن پرداخته و با امکان‌های روایی و تکنولوژیکی که در اختیار دارد، سوبژکتیویته جمعی انسان‌ها را در قبال وضعیت‌هایی آخرالزمانی شکل داده است. یانیس واروفاکیس در کتاب «حرف‌هایی با دخترم درباره اقتصاد» و در فصل «ویروس‌های احمق؟» به فیلم ماتریکس اشاره دارد که چگونه در آن عده‌ای از انسان‌ها توانسته‌اند از انقیاد ماشین‌ها رها شده و با نوعی مقاومت، آزادانه زندگی کنند. یکی از دیالوگ‌های مشهور فیلم ماتریکس به رابطه انسان و ویروس می‌پردازد. اینکه کدام‌یک سیاره زمین را به مرز نابودی کشانده و در نهایت از بین خواهند برد. «می‌دانی، هر پستانداری در این سیاره توازن طبیعی را با محیط زیست پیرامون خود ایجاد می‌کند، اما شما انسان‌ها این کار را نمی‌کنید ... موجود زنده دیگری در این سیاره هست که همین کار را می‌کند. می‌دانی کدام موجود؟ ویروس. انسان‌ها بیماری‌اند، آن‌ها سرطانِ این سیاره‌اند، شما طاعون هستید و ما درمان آن». واروفاکیس به این نکته اشاره دارد که گاهی ویروس‌ها برای آنکه زنده بمانند، سلول میزبانشان را نابود نمی‌کنند، اما انسان‌ها با نوع زندگی خویش، کمر به نابودی طبیعت و سیاره‌ای که در آن زندگی می‌کنند بسته‌اند. بنابراین با اندکی تسامح می‌توان ویروس واقعی را انسان آزمندی دانست که با توسعه نامتوازن و تخریب گسترده محیط‌ زیست در حال ازبین‌بردن خود و زندگی تمام موجودات عالم هستی است. تئاتر پساکرونایی، می‌بایست بار دیگر به مرگ و زندگی بپردازد و ذیل مرگ‌آگاهی، به مسئولیت انسان‌هایی اشاره کند که زمین را به غارت و فروپاشی کشانده‌اند. تئاتر پساکرونایی، تئاتری رادیکال و اخلاقی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.