درباره کارنامه رسانه ملي در تعطيلات ناگزير نوروز
تست کروناي «سيما» مثبت بود
نرگس موحد . کارشناس رسانه
نزديک به 23 روز از آغاز نوروز سال ۹۹ و تعطيلات نامتعارف نوروزي گذشت؛ تعطيلاتي که براي اولينبار لااقل در ۵۰ سال اخير به دليل شيوع ويروس کرونا همه ايرانيان در خانه بودند و بيش از هر زمان ديگري خواسته يا ناخواسته ميهمان برنامههاي تلويزيون، اين دانشگاه عظيم رسانهاي شدند؛ دانشگاهي با دروسي جامع و بيعيبونقص که هر لحظه تماشاي آن به دانش و بينش مخاطبان ميافزود! بازي با وطن، شوخي با فرهنگ در تمام اين تعطيلات طولاني، واحدهاي پرمغزي مانند ايرانشناسي در مسابقه ايران شبکه يک، ارائه شد؛ درسي که با حضور و اجراي استاد سلبريتي با طرح هر پرسش، نکتهاي عجيب و ناشنيده درباره شناخت ايران پهناور و عزيز در مقابل ديدگان حاضران در مسابقه و مخاطب ايراني گشود و وطن را به همه شناساند. پرسشهاي استاد سلبريتي، يکي از ديگري گرهگشاتر بود و پرتو نوري بر نادانستههاي ما درباره وطن ميافکند. سؤالاتي مانند مرکز چهارمحالوبختياري کجاست؟ تبريز در کدام قسمت سيستان قرار گرفته و آيا درياي خزر آبي است قرمز؟! ويژگي اين مسابقه سراسر حکمتآميز، شرط سني تغييريافته شرکتکنندگان آن بود که گويا مانند ژن کرونا که در بيرون از سرزمين چين تغيير جهش مييابد، اينجا هم تغيير يافته بود! مثلا آنگاه که گمان ميکردي پسربچهاي بايد جواب سؤالات جغرافيايي استاد سلبريتي را بدهد، مقابلت مردي ميانسال خودنمايي ميکرد که با تقلاي بسيار سعي داشت طول و عرض و مختصات جغرافياي وطن را نشان دهد. و چه تماشايي بود شادماني استاد سلبريتي آنجا که ميخنديد و ميگفت ديديد چطور رکورد تندخواني سؤال را زدم! بهواقع هم هوش بالايي ميخواست تا بفهمي در دور تند، صورت سؤالي که خواند اصلا چه بود؟ افاضات دانشي مجري سلبريتي يکي، دوتا نبود، از نوع تلفظ ذوالرياستين تا وقتي شرکتکنندهاي گفت رشته برق خواندهام و استاد سلبريتي با هيجان زياد جواب داد: وه چه عالي! اينجا به برقخواندهها نياز داريم، چون سريع مانند برق بايد بپريد روي صفحه نمايشگر! گفتم که عرضه دروس در سيما تاکنون بينقص بوده تا آنجايي که شبکه يک بهعنوان شبکه هر ايراني «شو» و نمايشي حتي براي نحوه پختن غذا با دستور پخت آن توسط استادان بنام سلبريتي هم ارائه داد و لالايي پايان شب اين شبکه هم براي مخاطبان از سرسراي بازار ايران پخش ميشد؛ لالايي براي خواب ابدي «فرهنگ» در سيما و سلامي بلند بر بازار سرمايه، پول و منفعت و... شبکه يک، شبکه هر ايراني نشان داد که بازار رقابت در رسانه براي حذف برنامههاي فرهنگي که عموما بيپناه و بدون حامي مالي توليد ميشوند جديتر شده است. در رسانهاي که نمادش تفکر تکقطبي است و بسيار هم شعارهاي انقلابي ميدهد، اين نمايشهاي کالايي «اتفاقي» نيست، استاد سلبريتي که تا چندي پيش با طلوع خورشيد بر ايرانيان ميتابيد و از نجات وطن از فقر و فلاکت داد سخن سر ميداد، حالا در دکوري اشرافي مانند پروفسوري هنرشناس پاي تبليغات عرضه فرش ايراني مينشيند و از شکوه برنامهاي که با دکوري عظيم ساخته، با افتخار لبخند پيروزي تحويل مخاطب ميدهد. تقصيري ندارد، او دغدغهمند است، درد او هم درد وطن است، ميخواهد وطن را به مخاطب ميليوني تلويزيون بشناساند و خدمتي براي وطن کند. جولان چشمرنگيها «اعجوبههاي» اين دانشگاه بيپايان است، روبيکاي عزيز خرج دارد و با گرانيهاي اخير دخلش با خرجش نميخواند. اين اپليکيشن دوستداشتني براي آنکه هزينههاي کلاسهاي دانشگاه را دربياورد بايد به هر درس و جزوه و استاد مُهر مسابقه بزند تا بتواند از پس چنين خرج سنگيني برآيد. در کلاسهاي مختلف «شو يي» که حامي مالي بزرگ به راه انداخته، براي همهجور استادي «ميدون» داده ميشود؛ از استادي که صاحب عصري نو است تا سلبريتي پدري که براي کودکان در شبکهاي ديگر هنرنمايي ميکند و عجيب آنکه هر دو و هر سه؛ يعني استادان سلبريتي اجرا و داور، هر سه چشمرنگياند، مانند چشمان رنگي ايرانيان بخش تبليغات تلويزيون که تازه موهاي طلايي و قهوهاي هم دارند، تحريم کامل «فرهنگ» و مردان و زنان فرهنگي و صاحبان فکر در رسانه باعث جدايي نسل جوان و مخاطبان از اجداد ايرانيشان با چشمان و زلفاني مشکي شده؛ همانهايي که روزگار درازي شهره عالم بودند و حالا ديگر چون رد و نشاني در ميان ما ندارند، داغ بيمصرفي و بهدردنخوري بر پيشانيشان خورده است. سلطه بيرقيب سرمايه رؤساي رسانه در بخش تبليغ بيش از هرجاي ديگری تسليم و مطيعاند. خوراک فرهنگي اين بخش دست کانونهاي لابيگري است که چون بوي پول و سرمايه از آنها به مشام ميرسد، پس در برابر آنچه عرضه ميکنند رسانهايهاي عزيز محترمانه چشمپوشي ميکنند. متفکر يکلاقبا نيست که تا حرفي از روي انديشه بزند و به مذاق رسانه خوش نيايد، نسخهاش را براي هميشه بپيچند. و ورود او را از هر دري به جامجم مسدود کنند، بله در بخش خصوصي «کانونهاي جدید» و «عصر نو» همهچيز حسابوکتاب دارد و چون جوان و برنامهساز ايراني از فرط نشناختن چنين فرهنگي، دستاويزي از آن اقيانوس بيکران فکر و فرهنگ ايراني براي خود نمييابد، ناچار براي نفسکشيدن سر از آن سوي آب درميآورد؛ چون ديگر درون وطنيات کارکردي برايش ندارند و اکنون او احساس عزتمندي نميکند و بايد بهگونهاي اين خلأ را جبران کند؛ چراکه از قديم بزرگان گفتهاند فرهنگ بهمثابه هواي نفسکشيدن هر قوم است؛ پس اگر چنين هوايی در ميان نباشد، انسان ايراني ناگزير است هواي ديگري غير از هواي وطن استشمام کند؛ هوايي حتی آلوده و رنگي! چارهاي جز جايگزيني نيست. در افق اين رسانه که از سوی اداره کل بازرگاني نوشته شده، آمده است که براي ماندن، بايد کسب درآمدهاي نجومي کرد. هرچه رنگيتر، بفروشتر! مثلث، مسابقه، سلبريتي، هيجان و فروش جنسهاي اپليکيشني گريزناپذير است. با اين شرايط ديگر نبايد نگران نفوذ يا ناتوي فرهنگي در فرهنگيترين رسانه کشور بود! حالا ديگر او خود صاحب کار است. مسابقهايکردن و رقابتيکردن هر برنامه يعني پذيرفتن طريق سرمايهداري؛ غيرطبيعيترين طريقي که بشر براي خود برگزيد. کدام منطق ميتواند بپذيرد که يک فرد، انبوه ثروت را در دست خود متمرکز کند و ديگري دست به دهن باشد. اين يعني زيرا ندارها محتاج و در قيدِ داراها خواهند بود. ندارهاي رسانه و تلويزيون برنامههاي فکري و فرهنگي هستند و داراها همه روبيکاييها و مالهاي ايران. در اين رسانه هيچ بعيد نيست که بهزودي شرط حضور کارشناسان حاضر در استوديوي «سمت خدا» را نيز سوارشدن بر ماشين «سانروفي» شبيه ماشين بهتاش سريال پايتخت اعلام کنند! عصر مديران نورسيده در دانشگاه رسانه «عصر نویی» آغاز شده؛ عصري غريب، ناآشنا و هراسانگيز! عصر مديران جواني که با شعارهاي انقلابي آمدند و انديشههاي خود را در قالب مسابقات با حضور سلبريتيهاي مانکني جامه عمل پوشاندند. آنها مسئوليت سنگين خود را در قالب هيکل و لباس مانکني و مسابقه و رقابت و ترويج نظام سرمايهداري پيش ميبرند. استاد چشمرنگي جوان که با سبک پوشش و عمل زيبايي گويا در خيابانهاي منهتن نيويورک بهعنوان مدل راه ميرود، خيلي زود نحوه ارائه درسش در اين دانشگاه را ياد گرفته است. او ميداند چطور حقوق روبيکايي خود را برخی کارهای به ظاهر ارزشمدار حلال کند و هر شب معرکهاي از شعبدهبازيهاي جوانان ايراني به نمايش بگذارد. گويا ذات و استعداد جوان ايراني در حد همين آوازخوانيها و تردستيهاست و ايران و ايراني جوانان عالم و متفکر و صاحبانديشه و فرداساز و ايرانساز ندارد! دريغا ايران و فرهنگش «دريغا ايران و دريغا فرهنگ ايراني. در کمتر شبکهاي از صاحب فکر و قلم و کتابي خبري هست!، عيبي ندارد، جناب سلبريتي هم دردمند است. او هم درد وطن دارد! او هم ميخواهد وطن و ظرفيتها و استعدادهاي عظيمش را به ما بشناساند. همهچيز خوب پيش ميرود و همهچيز خوب ميفروشد، نميدانم چرا هنوز نام اين دانشگاه، دولتي است و غيرانتفاعي نشده؛ زيرا روبيکا در دیگر شبکههاي تلويزيون هم شعبه زده، از سريال گرفته تا انواع شوهاي نمايشي. ما علاوه بر آنکه پاي درس استادان سلبريتي در حوزه اجرا مينشينيم، فيلمهاي فراواني از زندگي آنان، انديشهها، افکار و کارهاي سترگشان در راه اعتلاي وطن را به شکل «مستند» هم ميبينيم. امثال کورس رقابت بين شبکهها علاوه بر مسابقاتي که ذکر شد، پخش مستندهاي فوتبالي بود، بااينحساب بايد بهزودي شعار رسانه به مرکز بورس رقابتي تغيير يابد. همهچيز در حالت وارونگي قرار گرفته است. فرهنگيترين شبکه تلويزيون به شعبه دوم آيفيلم تبديل شده و کسي خم به ابرو نميآورد، وقتي در همين تلويزيون از صبح تا شب درباره فرهنگ منحط غرب و تهاجم فرهنگي صحبت ميشود و هر ايراني صاحبفکري هم شذوذات آن فرهنگ را ميشناسد، توضيح يک چيز مهم باقي ميماند، فرهنگ در گذشته اين اندازه از اختلاط را تجربه نکرده بود، در وضعيت اختلاط، يعني فرهنگ قوي و نيرومندي بر ما عارض شده و ما نتوانستهايم راه را بر آن ببنديم. بنابراين بايد کوشش مضاعفي به کار ببريم که مقهور آن نشويم، منظور از مقهورنشدن آن است که در برابر چنين فرهنگ قوي عارضي به قومي مصرفزده و مصرفگرا تبديل نشويم، تا چند سال پيش کوشش رسانه دستوپازدن براي تسليمنشدن در برابر چنين سيلي بود ولو کم، کجوکوله و ناقص! اما حالا و در «عصر نو» مديران جوان رسانه، مسابقات کوچهبازاري که عين آنها هم در بازار غيررسانهاي عرضه شده و نسخه تقليدي خارجي است عينا در شبکههاي تلويزيوني به اجرا درميآيد «بازيمون» و «مافيا» مصداق عيني و بارز اين سخن هستند. غرب فرهنگ ميپراکند، ما بايد کاري کنيم که زمينه پذيرش آن را در جوانان خود کاهش دهيم يا از رشد آن بکاهيم و تنها راهش اين است که فرهنگ جذابتري به آنها عرضه کنيم، فرهنگ غرب با تکنولوژي غرب همراه شده است، وقتي در کنار برگزاري چنين مسابقاتي دهها و صدها مستند خارجي از شبکههاي تلويزيوني در حال پخش است و تنها مميزي آنها هم نشانندادن زن غربي با پوششي برهنه است، يعني پراکندن برتري آن فرهنگ ازسوی خوديهاي رسانه در کشور، وقتي صدها فيلم خارجي روزوشب درحال پخش است و تنها بلايي که سرشان در مميزي ميآورند حذف همه نمادهاي فرهنگ جديد غرب، يعني مشروب و آزاديهاي جنسي و... باشد، يعني باز هم خدمت به غرب و نشاندادن تصويري از فرهنگ غرب منزه و جهشيافته و اتفاقا کارآمد و در برابر همه اين هزاراني که از غرب پخش ميشود نگذاشتن و نداشتن جايگزين مناسب و جذاب برنامههاي فرهنگي وطني حتي به اندازه 10 تا۲۰ درصد، يعني قبول مقهوريت و ازپايدرآمدن. مسئولان رسانه بيش از آنکه نگران چنين وضعيت دلهرهآور و ناکارآمدي باشند تمام عزم خود را جزم در نگهباني انديشهها کردند، به گمان آنها مقابله با چنين فرهنگ منحطي، ايستادگي و برخورد با صاحبان انديشهاي بود که چون متفاوت با انديشه حاکم بر رسانه بود بايد طرح آنها هم به نيستي و نابودي ميکشيد. بازتاب برنامههاي رسانه به مخاطب اين است، سازندگان وطن انديشمندان و متفکران و صاحبان عقل و درايت نيستند، آنها الگوهاي جامعه به حساب نميآيند تا نشان داده شوند، از جمعيت چندين ميليوني دانشگاهي ما چيز بهدردبخوري درنميآيد که فروش روبيکاي ما را بالا ببرد، آنها لايو و لايک بالايي ندارند تا به بفروشبودنشان اطمينان داشت! بله «وطن ما، به يک معني، سرزميني است پر از صحراهاي فراخ و کوههاي بلند و رودها و درياچههايي که در درازاي زمان بارها زير پاي مهاجمان مختلف کوفته شده و باز به پا خاسته». ولي ما وطن ديگري هم داريم که در قلب و ذهنمان جاي دارد اما در دانشگاه رسانه اين وطن جايي ندارد، وطني که بهقول استاد شفيعيکدکني، «رودکي در آن چنگ مينواخت و فردوسي از خِرَد و دلاوريهاي قهرمانان سخن ميگفت و خيام سرگرداني انسان را بازمينماياند و ابوسعيد و نظامي و سعدي و مولوي و حافظ، با استادي حيرتانگيز، از ظرايف روان انسان، بيش از همه از عشق، سخن ميگفتند». و به قول استاد اسلامي ندوشن «به جهان پيچيده آدمي معنايي از آزادگي، عزت، زهد و قناعت و وارستگي ميدادند. وطني که گستردگي انفسي آن وسيعتر و عظيمتر از جهان آفاقي بود». نه آوازي از اين وطن در دانشگاه رسانه به گوش ميرسد و نه صورتي از آن معاني به چشم ميخورد، چشم اين وطن دوم، رنگي و مويش طلايي نيست که کالايي شود، چشم و موي اين وطن سياه است و در اين سياهي اسرار عظيم زندگي و هنر زيستن نهفته است. همان چشم سياهي که جناب حافظ در بيتي سروده است: «مرا مهر سيهچشمان ز سر بيرون نخواهد شد، قضاي آسمان است اين و ديگرگون نخواهد شد». اين وطن در رسانه و غير از رسانه هم نامأنوس و نامألوف است و بسامان نيست، «بايد او را از گزند حوادث در امان داشت» چراکه اگر او در امان باشد انسان ايراني هم در امان خواهد بود. وطن حقيقي ما بهقول استاد کدکني، اين وطن است اما چه کنيم که به قول حافظ: رقيب آزارها فرمود و جاي آشتي نگذاشت مگر آه سحرخيزان سوي گردون نخواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.