|

چين پاداش ريسک‌هايش را مي‌گيرد

ايراني‌ها و نادوستي با چين

زينب اسماعيلي‌سيويري : برخي موضوعات در جامعه فعلي ايران، شبيه آتش زير خاکستر است؛ تنها بهانه‌اي کافي است تا آتش از زير خاکستر سر بزند و به شعله‌اي مهيب تبديل شود. رابطه‌داشتن با برخي کشورها و رابطه‌نداشتن با برخي ديگر از کشورها و به طور عمومي موضوعات عمده ديپلماسي در جامعه ايران به چنين مثالي تبديل شده است.
به سادگي چند توييت و ري‌توييت بين سخنگوي ستاد مقابله با کرونا و سفير چين به بهانه‌اي براي ملي‌شدن بحث و سخن از غيرت ايراني و... تبديل مي‌شود که البته پاسخ سفير چين به بحث علمي که يک مقام دولتي ايران اعلام مي‌کند، نشانه خامي او بود. اما چيزهاي ديگري هم بود که موضوع را تندتر از قبل پيش برد، از واکنش سخنگوي وزارت خارجه ايران که گويي قرار بود کار را بهتر کند اما خيلي موفقيت‌آميز نبود و موضع‌گيري برخي نهادهاي نظامي و طرفداري برخي اصولگرايان از سفير چين که آش چنين منازعه کلامي را شورتر از شور کرد.
سيل رگباري پاسخ اکانت‌هاي فيک و ناشناس به سفير چين در ايران را هم که حتما بايد جامعه‌شناسان و روان‌شناسان تحليل کنند؛ البته اگر حوصله‌اي باقي مانده باشد براي تحليل اين رفتار تکراري غيراخلاقي مجازي.
جدال با شرق بهتر است يا غرب
در بين اقليت هوشيار جامعه اغلب اين بحث نافرجام وجود دارد که غرب بهتر است يا شرق و چرا ما به جاي شرق‌ به سمت غرب متمايل نمي‌شويم و... . موضوع آن‌قدر داغ است که حتي سفير روسيه در ابتداي يک مصاحبه به من مي‌گويد شما روزنامه «شرق» هستيد اما غرب‌گرا هستيد.
اگر بخواهيم به دور از اين‌گونه برچسب‌زني‌ها بحث را پي بگيريم بهتر آن است که برخي اصول را مرور کنيم.
هر کشوري روابط بين‌الملل خود را برحسب منافع ملي خود پي مي‌گيرد و براي آن برنامه‌ريزي مي‌کند. هر کشوري برنامه‌اي درازمدت براي يک يا دو دهه خود دارد در حوزه اقتصادي و سياسي و بالطبع روابط بين‌الملل و طبق آن در ارتباط با کشورهاي ديگر برنامه‌ريزي مي‌کند.
تا اينجاي بحث مربوط به شرايط يک کشور عادي است، کشوري با روابط عادي با منافع و مضار مشخص و... طبيعتا اين برنامه‌ريزي زماني که کشورها با مشکلاتي مانند تحريم مواجه باشند، دستخوش تکانه‌هاي بزرگ مي‌شود.
رابطه ايران و چين نمادي از اين وضعيت است، چين در حالي که ايران در دومين دور تحريم جدي خود به سر مي‌برد، دست از رفاقت برنداشته و مانند دور پيش که در دولت محمود احمدي‌نژاد رقم خورد، تلاش کرده تا دوست دوران سخت باقي بماند. از خريد نفت گرفته تا فروش کالاهاي متفاوت از پايين‌ترين کيفيت تا متوسط‌ترين آن. از انتقال پول تا بده‌بستان مالي در شرايط تحريم و بسته‌بودن سوييفت.
دوستي با رقيب بزرگ آمريكا
رابطه فعلي ايران و چين با دوران پيشين يک تفاوت بزرگ هم پيدا کرده است؛ چين فعلي در رقابت سخت اقتصادي با آمريكا قرار دارد و قدرت بزرگ اقتصادي جهان است. اين را با توجه به آمارهاي قبل مي‌توان گفت و اکنون که ويروس کرونا، از ووهان به جهان رسيد و گويي چيني‌ها جسته و جهان گرفتار آن شده، مي‌تواند به مراتب اين آمارها را تکان دهد.
دکتر بهزاد شاهنده، استاد دانشگاه که عمده دوران کاري خود بر موضوع چين متمرکز بوده، پيش‌تر در يادداشتي در «شرق» در مورد وضعيت اين کشور نوشته بود «۴۰ سال پيش وقتي که چيني‌ها برنامه اصلاحات اقتصادي کشورشان را شروع کردند، تأکيدشان بر اين بود که به اقتصادشان بها دهند و آن را تقويت کنند، اما اکنون در حال گذار از اين مرحله هستند. اين تصوير را مي‌توان به زبان ارقام و اعداد نيز اين گونه تشريح کرد: سال ۲۰۱۹ رقم توليد ناخالص داخلي چين، ۱۴ تريليون دلار بود، درحالي‌که در همين سال توليد ناخالص داخلي ايالات متحده آمريكا ۱۸ تريليون دلار شد. اگرچه اين رقم مرتبط با توليد ناخالص داخلي اسمي است، اما وقتي آن را به توليد ناخالص داخلي غيراسمي خرد مي‌کنيم (يعني اين رقم را در مورد معياري مثل قدرت خريد خرد کنيم)، به مفاهيم معنادارتري مي‌رسيم؛ قدرت خريد در چين ۲۷ تريليون دلار است، درحالي‌که اين رقم براي آمريكايي‌ها، ۱۸ تريليون دلار است. همچنين سرانه اسمي چين، ۱۰ هزار دلار است، اما اگر آن را به معيار قدرت خريد خرد کنيم، رقم ۱۹ هزار دلار به دست مي‌آيد. درحالي‌که در کشورهاي اروپايي و آمريكا، سرانه اسمي و غيراسمي با هم متفاوت نيست. در آمريكا اين مبلغ (اسمي و غيراسمي) همان ۶۵ هزار دلار است».
بهانه‌هاي رفاقت
اما ايران و چين بهانه‌هاي زيادي براي رفاقت دارند؛ از سابقه مشترک سالانه‌اي که آنها را در مسير جاده ابريشم با يکديگر هم‌منفعت مي‌کرده است تا توافق در سطح سران دو کشور براي انعقاد قراردادهاي 25‌ساله‌ همکاري دو کشور. در دوران جديد، برجام و همکاري چين با ايران در صورت وجود توافق يا عدم پايبندي اروپايي‌ها، چه با اينستکس و چه با هر سازوکار مالي ديگر، همچنين نقش چين در بازسازي رآکتور اراک يا سرمايه‌گذاري و مشارکت چيني‌ها در توسعه بندر چابهار و...، همه و همه موضوعاتي است که نمي‌توان ناديده گرفت. درحالي‌‌که خريداران نفت ايران از سوی آمريكا تحريم شده‌اند، چين همچنان به خريد نفت از ايران ادامه مي‌دهد؛ اگر‌چه اين خريد و فروش به صورت علني نيست، اما چين از طريق بانک‌هايي در نقاط نه‌چندان در دسترس، تبادل مالي با ايران را ادامه مي‌دهد. به همه اينها مي‌توان افزود که «ايران علاوه بر نفت، بخشي از سنگ‌آهن و فولاد چين را نيز تأمين مي‌کند و چين نيز در بخش زيرساخت و تکنولوژي به ايران کمک مي‌کند و مي‌توان به ايستگاه متروي تجريش که به کمک چيني‌ها احداث شده است، اشاره کرد که بزرگ‌ترين ايستگاه مترو در خاورميانه است. توسعه دو ميدان نفتي آزادگان و يادآوران، از ديگر پروژه‌هاي همکاري ميان دو کشور است. در صنعت خودرو نيز سرمايه‌گذاري‌هايي از سوي چيني‌ها در ايران انجام شده است؛ دو کمپاني MVM و Chery سالانه 300 هزار خودروي چيني در ايران به فروش مي‌رسانند. پس از سايپا و ايران‌خودرو، اين شرکت‎هاي چيني سومين فروشنده بزرگ خودرو در ايران محسوب مي‌شوند» (اسپوتنيک). پر‌واضح است که چيني‌ها در برنامه خود، حضور در منطقه خاورميانه را در اولويت قرار داده‌اند؛ اين را مي‌توان از سفرهاي متعدد اخير مقامات مرتبط در وزارت خارجه اين کشور به ايران ديد؛ از تلاش آنها براي اطلاع‌‌يابي از وضعيت سوريه، يمن و مسائل متنوع و متعدد خاورميانه.
همين نگاه موجب مي‌شود چين به همراه ايران و روسيه دي‌ماه گذشته در درياي عمان مانور مشترک نظامي انجام مي‌دهد. دکتر شاهنده همان زمان در تحليلي براي «شرق» نوشت: «‌اگرچه حضور در مانور نظامي حرکتی سمبليک است، اما بايد تأکيد کنم که رابطه چين و روسيه در اين سطح کم‌سابقه بوده و اين دو کشور بر اساس منافع ملي‌ خود در حال نزديک‌ترشدن به هم هستند. حضور در آب‌هاي نيلگون يا درياهاي دورتر يا به عبارتي فراتر از مرزها نشان‌دهنده قدرت‌گرفتن چين در عرصه بين‌المللي است؛ به تعبير خودشان فراتر از مرزها برويد، آن‌قدر که ساحل خودتان ديده نشود».
دستي که زير ساطور است
اکنون ما، چين و غرب و اين بحث بي‌پايان که يک روز با روسيه و يک روز با چين شروع مي‌شود. نبايد از نظر دور داشت تا زماني که ايران زير بار تحريم يک قدرت بزرگ مانند آمريكاست و اين تحريم دسترسي به تجهيزات پزشکي، دارو، مواد غذايي و هرگونه تراکنش بانکي را با مشکل مواجه کرده، مجبور به لغزيدن به آن سوي کره جغرافياست. برخي شنيده‌ها حاکي از آن است که البته به سفير چين در ايران واکنشي نشان داده شده، اما نبايد از این غافل شد که دستگاه ديپلماسي مجبور به حفظ رابطه با کشوري است که اين سطح تعامل را با آن دارد. بدقولي‌هاي چين در برخي از پروژه‌ها، تأخيرها يا تعلل‌ها تا نتيجه‌گرفتن برخي مسائل سياسي، حتما از‌ياد‌رفتني نيست، اما راه برون‌رفت از اين وضعيت، تعامل گسترده با همه کشورهاست. زماني که رابطه ايران با بسياري از کشورها به بهانه تحريم با مشکل مواجه است، مجبور به تعامل با همان گزينه‌اي است که وجود دارد. تنها نکته مثبت در اين بين، آن است که کشوري که با آن در ارتباط هستيم، با وجود انتقادهاي فراوان به سيستم سياسي‌اش، از وضعيت اقتصادي خوبي برخوردار و مشتاق تعامل با ايران است. در هر حال، چين فعلي در رابطه با ايران پاداش ريسک‌هاي سياسي‌اش را مي‌گيرد و تنها بازرگانان ايراني هستند که با واردکردن اجناسي باکيفيت‌تر از بازار متنوع اين کشور مي‌توانند به تغيير چهره اين کشور در ايران کمک کنند. در غير اين صورت، با داشتن بيشترين تراز تجاري نيز ايراني‌ها از اينکه زير بسياري از کالاهاي مورد استفاده‌شان نوشته شده باشد «made in china» حال خوشي را تجربه نمي‌کنند. البته هنوز مشخص نيست بعد از گذر از دوران سخت کرونا، ديگر مردم جهان به اين ليبل زير اغلب کالاهايشان چه واکنشي نشان مي‌دهند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.