ویروسی بس بسیار بشری
ژان لوک نانسی. ترجمه:صالح نجفی
بارها و بارها شنیدهایم که از 1945 به بعد اروپا همواره جنگهایش را به دیگر نقاط جهان صادر میکرده است. اروپا که در سالهای جنگ دوم جهانی ازهمگسیخته و پاشیده بود یک کار بیشتر نمیتوانست بکند: ناگزیر بود تفرقهای را که دامنگیرش شده بود در مستعمرههای سابق خویش بگستراند، آنهم مطابق با اتحادها و تنشهای پرفرازونشیبش با قطبهای جدید قدرت در جهان. اروپا در حد فاصل این قطبهای نوظهور، بلوک شرق و بلوک غرب، خاطرهای بیش نبود، گواینکه همچنان وانمود میکرد آیندهای دارد.
و اینک اروپا در کار واردکردن است. نهفقط مالالتجاره که دیرزمانی است وارد میکرده بلکه پیش و بیش از هر چیز جمعیتهای انسانی - و این هم واردات تازهای نیست، هرچند رفتهرفته ابعادی اضطراری و چهبسا حاد و توانکاه مییابد - و این روند با سرعتی پیش میرود تابع جنگهایی که اروپا صادر میکند و همچنین مسائل زیستمحیطی (که آنها هم در اصل ریشه در اروپا دارند). امروزه اروپا در کار واردات یک بیماری عفونی ویروسی است. این یعنی چه؟ مسئله فقط بر سر گسترش بیماری و ناقلهای آن نیست که بردارها و خط سیرهای خاص خود را دارد. اروپا مرکز جهان نیست -حاشا و کلا- اما اصرار دارد به ایفای نقش قدیمی خود در مقام الگو یا سرمشق ادامه دهد. ممکن است در دیگر نقاط جهان جاذبههایی بس نیرومند و فرصتهایی پرجاذبه در کار باشند. بعضی از این فرصتها سنتی و شاید منسوخ باشند، مانند آنچه در آمریکای شمالی میبینیم؛ بعضی فرصتها تازهترند، مانند آنچه در آسیا و آفریقا شاهدیم (بگذریم از مورد ویژه آمریکای جنوبی که در آن بسیاری از ویژگیهای اروپایی با دیگر ویژگیها ترکیب میشوند). ولی اروپا، دستکم به عنوان پناهگاهی برای پناهجویان، مکانی کموبیش خواستنیتر مینمود یا خود را چنین مکانی میانگاشت. این تئاتر کهنسال سرمشقسازی - سرمشق عدل و علم و دموکراسی و زیبایی و برخورداری - میلهای متعددی را برمیانگیزد، گیرم خود این میلها به چیزهایی نخنما و کهنه چسبیده باشند. بدینقرار، اروپا همچنان پذیرای گردشگران است هرچند نه پذیرای کسانی که استطاعت برآوردن چنین میلهایی را ندارند. پس عجب نیست که ویروسی وارد قاب این تصویر شود. این هم عجیب نیست که این ویروس در اروپا در مقایسه با خاستگاهش آشفتگی و پریشانی بیشتری به بارمیآورد. راستش، چین از پیش نظم را برقرار کرده بود، هم در امور بازارها هم در برخورد با بیماریها. در مقابل، اروپا در حالتی از بینظمی نسبی گرفتار بود: ناهماهنگی میان ملتها و میان امیدها و آرمانها. این بینظمی به بلاتکلیفی و سراسیمگی و ناتوانی از سازگارشدن با شرایط جدید انجامید. برعکس، ایالات متحده بلافاصله دستبهدامان کنارهگرایی و خودتافته جدابافتهانگاری و توانایی اخذ تصمیم راسخ خویش شد. اروپا همواره کوشیده خود را -جهانی را که پیوسته در کار کشف و اکتشاف و استثمار آن بوده- پیدا کند و با اینهمه هنوز که هنوز است جایگاه خود را نشناخته است. همان زمان که به نظر میرسید اولین کانون شیوع این بیماری عالمگیر مهار شده است و بسیاری از کشورهایی که هنوز بدان آلوده نشده بودند درهای خود را به روی اروپاییها و چینیها بستند، اروپا کانون زمینلرزه بیماری عالمگیر شد. در اروپا بود که متوجه انباشت اثرات زیانبار سفرهای (تجاری و تفریحی و پژوهشی) اروپاییها به چین و سفرهای (تجاری و تفریحی و پژوهشی) چینیها و سایر اقوام و ملل به اروپا و تأثیر بلاتکلیفیهای عمومی خود اروپا و سرآخر تفرقه و نفاق درونی آن گشتیم. آدم وسوسه میشود کاریکاتور وضعیت را بدین شکل بکشد: در اروپا میگویند، «هرکس باید خاکی به سر خود کند» و در دیگر نقاط دنیا میگویند، «آهای ویروس، نشان بده چندمرده حلاجی!». یا شاید بهتر است بگوییم: در اروپا، در قیاس با بسیاری دیگر از نقاط دنیا، فسفسکردن و این پا و آن پا کردن و واقعبینی بیانعطاف بیداد میکند. آری، این میراث «عقل منطقگرای» ماست، عقلی هرزهگرد و آزادیخواه؛ به عبارت دیگر، میراثی که ما، اروپاییهای قدیمی، همان حیات ذهن میانگاشتیم. از همینروست که تکرار ناگزیر تعبیر «اقدامات استثنایی» روح کارل اشمیت را با نوعی شبیهسازی شتابزده بهصحنه میآورد. بدینسان است که ویروس گفتارهایی را اشاعه میدهد که بر مدار نافرمانی خودنمایانه میگردد. ثابتکردن اینکه سرتان کلاه نرفته خیلی مهمتر است از آلودهنشدن به ویروس -کسی که از آلودهشدن میپرهیزد دو برابر سرش کلاه میرود- و نمایشی شاید همراه با اضطرابی که درست واپس نزده باشد. یا همراه با احساس بچهگانه قدرت یا جسارت. هرکسی (و خود من نیز) در این باره نظری دارد، خواه آمیخته به تردید خواه به قصد تفسیر. میتوان ویروس را از منظر فلسفه، روانکاوی و علوم سیاسی مطالعه کرد. جمله اینها پیامهایی دارند. (بیایید دیدگاهی را بپذیریم که میشل دوگی، شاعر و مترجم فرانسوی، در شعر «کُروناسیون» [تاجگذاری: پیداست که نانسی به جناس کروناویروس و کُرونمان نظر دارد] مطرح کرده. این شعر در وبسایت نشریه «Po&sie» منتشر شده.) همه میخواهند در این میان بحث و استدلال کنند زیرا ما از دیرباز به کلنجاررفتن با دشواریها، نادانیها و بلاتکلیفیها عادت کردهایم. به زعم من، آنچه در سطح جهانی تسلط دارد جسارت، مهارت و قوه تصمیمگیری است. دستکم این تصویری است که ظاهرا نمایان گردیده یا در آیینه تخیل جمعی نقش بسته. شیوع عالمگیر کروناویروس، در تمامی سطوح، محصول جهانگستری است و ویژگیها و گرایشهای آن را برجسته میکند. کارگزار فعال و ستیزهجوی و مؤثر تجارت آزاد است و جزئی از فرایند وسیعتری است که فرهنگ را رفتهرفته اوراق میکند و جایش را به چیزی میدهد که چندان به فرهنگ نمیماند و بیشتر به نظامی از نیروهایی میماند که به شکل تمییزناپذیری فنی، اقتصادی، اقتدارگرا و گاهی روانی یا جسمانیاند (بسته به اینکه به نفت بیندیشیم یا به اتم). البته این فرایند الگوی اقتصادی توسعه را زیر سؤال میبرد، چندانکه رئیسجمهور فرانسه احساس میکند باید گزارشی درباره آن ارائه کند. هیچ بعید نیست مجبور شویم الگوریتمهایمان را تغییر دهیم -ولی هیچ نشانهای در کار نیست که گواهی دهد این روند به آغاز عصری نو ختم شود. راستش، ریشهکنکردن ویروس کافی نیست. اگر حاصل این روند چیزی چون تسلط فنی و سیاسی بر امور باشد، نتیجه چیزی نخواهد بود جز تبدیل جهان به میدان نیروهایی تنشزا و پرتنش، و درنتیجه بالکل عاری از عناصر تمدنسازی که سابق بر این به میدان میآمدند. قساوت مسری ویروس همانند قساوت نیروهای اجرائی گسترش مییابد. از همین حالا با ضرورت گزینش کسانی سروکار داریم که واجد شرایط درمانند. (و این تازه سوای بیعدالتیهای ناگزیر اقتصادی و اجتماعی است.) این توطئهای مخفی نیست که توطئهگر بدذاتی ناشناس طراحی کرده. نتیجه سنتهای غلط ملل مختلف هم نیست. تنها چیزی که در این میانه بر کار است قانون عام ارتباطهای دوسویهای است که هدف نیروهای فنی-اقتصادی بهدستگرفتن مهار آنهاست. در گذشته، بیماریهای همهگیر را میشد مکافات الهی معاصی آدمیان گرفت، به همان ترتیب که مدتهای مدید خود بیماری را هم چیزی بیگانه با پیکره جامعه میپنداشتند. امروزه اکثر بیماریها کیفیتی درونزاد دارند: معلول شرایط زیست انسانها، از کیفیت غذایی که میخوریم تا مسمومکنندگی محیط زیستمان. آنچه روزگاری الهی تلقی میشد بشری شده است -و به قول نیچه، بس بسیار بشری. دیرزمانی میشد مدرنیته را بر اساس این فرمول پاسکال تعریف کرد که: آدمی با فاصلهای بینهایت از آدمی پیشی میگیرد. اما اگر آدمی «زیاده از حد» از خودش پیشی بگیرد، یعنی بدون آنکه به مرتبه الهی مورد نظر پاسکال برسد -آنگاه باید گفت اصلا از خودش پیشی نمیگیرد. نه، آنگاه آدمی زیر فشار توانفرسای رویدادها و وضعیتهایی که خود بهبار آورده تا گردن در باتلاق آدمیت فرومیرود. راستش ویروس نشان از غیاب از امر قدسی دارد زیرا دیگر از ماهیت زیستی آن مطلعیم. حتی رفتهرفته درمییابیم تعریف موجودات زنده کاری بهمراتب پیچیدهتر و دشوارتر از توصیفی است که در گذشته از موجودات زنده میکردیم. و نیز رفتهرفته درمییابیم که اعمال قدرت سیاسی -قدرت مردم، قدرت آنچه «جماعت» یا «جامعه» میخوانیم، مثل جامعه «اروپا» یا یک دیکتاتوری نظامی- صورت پیچیده دیگری است که باز هم تعریف آن دشوارتر از آن است که تصور میکنیم. حال بهتر از هر زمانی درک میکنیم که اصطلاح «زیست-سیاست» در این اوضاع و احوال بسیار نارساست. زیست و سیاست به اتفاق هم ما را به مبارزه میخوانند. دانش علمیمان میگوید ما فقط به قدرت فنی خویش وابستهایم اما هیچ قدرت فنی خالصی وجود ندارد زیرا خود دانش حاوی عدم قطعیتهایی است (کافی است پژوهشهای بهچاپرسیده را بخوانیم). آخر قدرت فنی خالی از ابهام نیست چه رسد به قدرت سیاسی، هرچند ادعا کنند از دادههای عینی خط میگیرد و توقع میرود به توقعاتی مشروع پاسخ گوید. با اینهمه تصمیمها باید مبتنی بر عینیتی فرضی باشند. اگر این عینیت حکم به «حصرشدن» یا «فاصلهگرفتن» کند، مقامات حاکم تا چه حد حق دارند در اعمال آنها پیش روند؟ و البته، برعکس، کی میتوان از منافع حکومتی سخن راند که میخواهد فیالمثل بازیهای المپیک را که منشأ سود کلان میپندارد به هر قیمت برگذار کند، کاری که بسیاری شرکتهای تجاری و مدیران ورزشی میکنند و دولتها هم همیشه غلام حلقه به گوششان بودهاند؟ یا از منافع حکومتی که فرصت پیشآمده را غنیمت میشمارد تا باز در تنور احساسهای ملتپرستانه بدمد؟ ویروس ذرهبینی به ما میدهد تا ویژگیهای تناقضهای خویش و محدودیتهای خویش را با وضوح بیشتر نظاره کنیم. این نوعی اصل واقعیت است که با اصل لذت تصادم میکند. مرگ ملازم آن است. مرگی که زمانی به همراه جنگها و قحطیها و خرابیها صادر میکردیم، مرگی که میپنداشتیم در چند سرطان (که اینک گسترشی شبهویروسی یافته) و ویروس دیگر محدودش کردهایم، باری، مرگ همین دوروبر چشم به راه ماست. چه میدانیم! ما ابنای بشر، ما حیوانهای دوپای بیپر و برخوردار از موهبت زبان، هرچه باشیم نه ابرانسانیم نه پساانسانیم. زیادی بشری؟ یا شاید باید بفهمیم که چیزی به اسم «زیادی» بشری در کار نیست و بفهمیم که این دقیقاً همان چیزی است که به میزانی بینهایت از ما پیشی میگیرد؟ 17 مارس 2020 منبع: European Journal of Psychoanalysis
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.