قرنطینه در قرنطینه
کاترین مالابو. ترجمه: فرید دبیرمقدم
در ماه مه 1743، یک کشتی از شهر کورفو در یونان با اجساد خدمهاش که از بیماری مرموزی مرده بودند به شهر مسینا در جزیره سیسیل ایتالیا رسید. کشتی و بارش را سوزاندند، اما چندی نگذشت که مواردی از یک بیماری جدید و غریب در بیمارستانها و بخشهای فقیرنشین شهر مشاهده شد. در تابستان طاعون هولناکی شیوع پیدا کرد، بین چهل تا پنجاه هزار نفر را به کشتن داد و سپس پیش از سرایت به دیگر بخشهای سیسیل از میان رفت. روسو در آن زمان از پاریس به ونیز سفر میکرد و مجبور شد به خاطر این اپیدمی در شهر بندری جنوآ توقف کند. او قرنطینه خود را در کتاب «اعترافات» (1782) چنین روایت میکند:
«زمان شیوع طاعون در مسینا بود. ناوگان انگلیس در آنجا لنگر انداخته بود. از کشتی بادبانی کوچکی که در آن بودم بازدید کرد. با این کار، ملزم شدیم که پس از یک سفر دریایی طولانی و سخت، در ورود به ژن [تلفظ فرانسه جنوآ] به مدت بیستویک روز در قرنطینه بمانیم. مسافران را آزاد گذاشتند که این مدت را به دلخواه در کشتی یا در قرنطینه [لازِراتو] بگذرانند اما پیشاپیش آگاهمان کردند که در قرنطینه جز یک چهاردیواری چیزی نخواهیم دید چون هنوز فرصت نیافتهاند تا آن را با اسباب و اثاثیه تجهیز کنند. همگی آن کشتی کوچک بادبانی را انتخاب کردند، اما گرمای تحملناپذیر، فضای تنگ، دشواری راهرفتن در آنجا و حشرات انگلی مرا واداشتند که خود را به خطر بیفکنم و قرنطینه را ترجیح دهم. مرا به ساختمان بزرگ دوطبقهای بردند که کاملا خالی بود. در آنجا نه پنجره دیدم، نه تختخواب، نه میز، نه صندلی، نه حتی چهارپایهای که بر آن بنشینم و یا پشتهکاهی تا رویش بخوابم. پالتويم، کیسهخوابم و دو چمدانم را برایم آوردند، درهای بزرگی را با قفلهایی بزرگ به رویم بستند و من در آنجا ماندم. آقای خودم بودم و میتوانستم به دلخواه از اتاقی به اتاق دیگر و از طبقهای به طبقه دیگر بروم و همه جا با همان تنهایی و همان عریانی روبهرو شوم. هیچ یک از اینها از اینکه قرنطینه را بر کشتی ترجیح داده بودم پشیمانم نکرد. و همچون رابینسون کروزویی دیگر، شروع کردم به اینکه خود را برای آن بیستویک روز چنان آماده سازم که گویی برای تمام عمر آماده میشدم. پیش از هر چیز با شکار شپشهایی که در کشتی به جانم افتاده بودند، خود را سرگرم کردم. سرانجام وقتی که پس از چندین بار تغییر لباس زیر و رختهای کهنه دیگر کاملا پاکیزه شدم، دست به کار چیدن اثاثیه در اتاقی شدم که برای خود انتخاب کرده بودم. رختخواب خوبی از کتها و پیراهنهایم فراهم آوردم و ملافههایی از حولههای متعددی که به هم دوختم. با ربدوشامبرم پتویی درست کردم و پالتو لولهشده خود را به صورت بالشی درآوردم. با چمدانی که به طور افقی بر زمین قرار دادم، صندلی درست کردم و با چمدان دیگری که آن را به طور عمودی گذاشتم، میزی ترتیب دادم. با کاغذ قلمدانی ساختم و یک دوجین از کتابهایی را که با خود داشتم، همچون در یک کتابخانه، چیدم. خلاصه خود را با آن وضع چنان وفق دادم که به استثنای پردهها و پنجرهها، در آن قرنطینه یکسر عریان، کموبیش به همان اندازه احساس آسایش میکردم که در هتل ژودوپوم در کوچه وردوله. غذایم را با تشریفات بسیار برایم میآوردند. دو قراول، با سرنیزه بر نوک تفنگ، همراهیاش میکردند. پلکان، اتاق ناهارخوریام بود، از پاگرد به جای میز استفاده میکردم، پله زیرین برایم حکم صندلی را داشت. پس از آنکه ظرفهای غذا را میچیدند، به هنگام رفتن زنگولهای را به صدا درمیآوردند تا خبرم کنند که به سر میز غذا بیایم. در فاصله ساعتهای غذا، هنگامی که نه چیزی میخواندم و نه مینوشتم و یا اینکه به تزیین اتاقم نمیپرداختم، در گورستان پروتستانها که برایم حکم حیاط را داشت، به گردش میپرداختم و در آنجا از برج کوچکی که مشرف به بندر بود بالا میرفتم و از فراز آن میتوانستم رفتوآمد کشتیها را تماشا کنم. بدینسان چهارده روز را سپری کردم».[1] وقتی به خاطر این بیماری عالمگیر به من هم مثل باقی مردم گفته شد «در خانه بمانم»، بیدرنگ به یاد این بخش از کتاب «اعترافات» افتادم. هنگامی که تمامی همراهان بداقبال روسو انتخاب کردند که در کنار هم در همان قایق بمانند، او در عوض تصمیم گرفت در لازراتو قرنطینه شود. لازراتو یا ساختمان قرنطینه نوعی بیمارستان بود برای مبتلایان به امراض واگیردار. فلوکه[2] یا قایق بادبانی مدیترانهای نیز میتوانست به هدف قرنطینه مورد استفاده قرار گیرد. این دو امکان به مسافران در جنوآ داده شد و روسو فکر کرد که بهتر است قایق را ترک کند و به تنهایی در آن ساختمان بماند. میتوان این قطعه را صرفا با تمرکز بر ایده انتخاب خواند: در هنگام حبس بهترین انتخاب چیست؟ قرنطینهشدن به همراه دیگران یا به تنهایی؟ باید اذعان کنم که مدتی پیش خود به چنین انتخابی فکر کردم. اگر امکان انتخاب میان این دو گزینه را داشتم، چه میکردم؟ (در ضمن خودم در حال حاضر کموبیش به طور کامل جدا از دیگران در شهر ارواین ایالت کالیفرنیا به سر میبرم.) نکتهای عمیقتر در این قطعه نهفته است به این معنی که قرنطینه تنها زمانی قابل تحمل است که خودتان را از آن قرنطینه کنید - به تعبیری، اگر همزمان خودتان را درون قرنطینه قرنطینه کنید. لازراتو نمایانگر این قرنطینه مضاعف است و نیاز روسو را نشان میدهد که خود را از جداسازی و انزوای جمعی جدا کند و جزیرهای (insula در زبان لاتین) درون انزوا پدید آورد. این شاید دشوارترین چالش در وضعیت حبس باشد: درحالیکه پیشاپیش از جمع جدا شدهای، فضایی ایجاد کنی که در آن تنها باشی. مسلما حصر در کشتی به همراه دیگران احساس بیگانگی پدید میآورد، اما بیگانگی مساوی با تنهایی نیست و تنهایی در واقع آن چیزی است که حبس را تحملپذیر میکند. این موضوع حتی اگر آدمی پیشاپیش هم تنها باشد صادق است. متوجه شدم آنچه بهشدت مایه رنج و اندوهم در انزوا میشد، ناتوانیام از گوشهگیری و در خود فرورفتن بود. به عبارتی، یافتن نقطهای جزیرهمانند که بتوانم در آن «خودم» باشم. مقصودم در اینجا اصالت نیست، بلکه صرفا از این عریانی تمامعیار روح سخن میگویم که به آدمی امکان میدهد سکونتگاهی درون خانه خود بسازد و با ایجاد فضایی روانی و ذهنی که در آن امکان انجام «کاری» باشد - در مورد شخص خودم یعنی کار نوشتن - خانه خود را قابل سکونت کند. دریافتم که نوشتن تنها زمانی امکانپذیر شد که به چنین حبسی درون حبس دست یافتم، به مکانی درون مکان که هیچکس نمیتواند وارد آن شود و درعینحال لازمه ارتباطم با دیگران است. زمانی که توانستم خود را غرق در نوشتن کنم، برای مثال گفتوگو از طریق اسکایپ نیز برایم معنای دیگری یافت. این گفتوگوها دیگر دیالوگ بودند و نه تکگویی در لفافه. نوشتن زمانی امکانپذیر شد که تنهایی بنا کرد به محافظت از من در برابر انزوا. هنگامی که ارتباط آدمی با دیگران قطع میشود، باید خود را از هر چه پوشش، لباس، پرده، نقاب و پرچانگی پوچ و بیسروته که همچنان به وجود شخص چسبیدهاند، عریان کند. فاصله اجتماعی هرگز به قدر کافی نیرومند و پرتوان نیست تا آدمی را از آنچه از اجتماعِ در فاصله باقی مانده است یکسره برهاند. «پناه جستن در مکان» باید تجربهای سراپا رابینسون کروزوئی باشد، تجربهای که به آدمی امکان میدهد تا از هیچ برای خود خانهای بسازد. تا از نو شروع کند، تا به یاد آورد. به این میاندیشم که آیا فوکو در پایان عمرش به حکم ضرورتی مشابه به اخلاق نفس روی نیاورد - یعنی همان مراقبت از نفس، تکنولوژیهای نفس3، حکمرانی نفس. گویی نیازی مبرم داشت به ایجاد فضایی برای خودش درون انزوای اجتماعی تا از تهدید موذیانه بیماری ایدز در امان باشد. چهبسا فوکو نیز به دنبال جزیره خود و سرزمین نامحدود و آزاد (ab-solutus در زبان لاتین) خودش بود تا پیش از مرگش در آنجا شجاعت سخن گفتن و نوشتن را بیابد. کسانی که سمینارهای آخرش را بهمنزله کنارهگیری نیهیلیستی و فردگرایانه از سیاست تلقی کردند متوجه اصل مطلب نشدهاند. میدانیم مارکس شخصیتهای رابیسون کروزوئی در قرن هجدهم همچون روسو را به سخره میگرفت. به زعم مارکس خاستگاه امر اجتماعی بههیچوجه نمیتواند وضع طبیعی باشد که افراد مجزا دست آخر دور هم جمع میشوند و اجتماعی را تشکیل میدهند. تنهایی نمیتواند خاستگاه جامعه باشد. این گفته ممکن است درست باشد اما به گمانم ضروری است که بدانیم چگونه جامعه را درون خودمان بیابیم تا بتوانیم معنای سیاست را درک کنیم. من کار تمام کسانی را تحسین میکنم که قادرند بحران کنونی ناشی از بیماری عالمگیر کووید-19 را از نظر سیاست جهانی، سرمایهداری، وضعیت استثنائی، روابط استراتژیک بین چین و آمریکا و روسیه، بحران زیستمحیطی و... تحلیل کنند. بر خلاف آنان، بهشخصه درحالحاضر تلاش میکنم تا یک «فرد» باشم. بار دیگر تأکید میکنم که این برخاسته از هیچ قسم فردگرایی نیست بلکه به این دلیل است که به نظرم گاهی اوقات اپوخه، تعلیق و در پرانتز قراردادن گرایش اجتماعی بشر تنها راه دسترسی به غیریت و داشتن احساس نزدیکی به تمامی مردمان جداافتاده روی سیاره زمین است. از همین روست که میکوشم در انزوایم تا حد امکان تنها باشم. از همین روست که من نیز همچون روسو لازراتو را انتخاب میکردم. 23 مارس 2020 منبع: critinq.wordpress.com پینوشتها: 1-اعترافات»، ترجمه مهستی بحرینی، نشر نیلوفر، دفتر هفتم، صص 360-361. 2- Felucca: فلوکه لغتی عربی است که به زبانهای اروپایی راه یافته و به قایق بادبانی چوبی گفته میشود که در دریای سرخ و مدیترانه شرقی (به خصوص رود نیل) مورد استفاده قرار میگیرد. م 3-به مجموعهای از سازوکارها اطلاق میشود که از طریق آنها نفس بر بدن خود اعمال قدرت میکند. م
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.