پيدا و پنهانهاي نشر
محمدامين اكبري: چند روز پیش، به مناسبت روز پدر کانال تلگرامی مرکز فرهنگی شهر کتاب ویدئویی کوتاه از استاد محمدعلی موحد، منتشر کرد. ایشان در این پیام مشفقانه در باب بیماری کرونا و وضعیت استثنائی کشور و جهان خطاب به مخاطبان خود نکاتی را متذکر شدند. خوشبختانه این پیام مورد استقبال اهالی ادب و فرهنگ قرار گرفت و تا مدتی بعد افراد مختلف این ویدئوی کوتاه و متن پیام به خط استاد را در فضای مجازی به اشتراک میگذاشتند. باز هم میگویم خوشبختانه چنین پیام انساندوستانهای، توجهات را به خود معطوف کرد؛ اما متأسفانه اندکی بعد از انتشار این پیام اتفاق دیگری افتاد که چندان سروصدا نکرد و آن هم انتشار چاپ چهارم «مثنوی معنوی» به تصحیح استاد، در نشر هرمس با همکاری فرهنگستان زبان و ادب فارسی بود. بحث بر سر این نیست که چرا این کتاب مورد توجه قرار نگرفته که اتفاقا مورد توجه قرار گرفته و چاپهای پیشینش بهسرعت فروخته شده است. بحث بر سر قیمت سرسامآور کتاب است. قیمت چاپ چهارم این کتاب 490 هزار تومان است؛ درحالیکه چاپ سوم که سال گذشته در همین روزها بیرون آمد، 300 هزار تومان بود. با هر روشی که حساب کنید، این قیمت بسیار زیاد است. مجال اینکه در این باب توضیحات فنی اینچنینی را بدهم، نداریم. فقط کافی است مخاطبان سری به سایت شهرکتاب آنلاین بزنند و با درنظرگرفتن مشخصات ظاهری کتاب قیمت آن را با سایر کتابهای مشابه مقایسه کنند. بهعنوان مثال چاپ دوم «نردبانِ آسمان» (نشر نو) در دو مجلد و دوهزارو 300 صفحه (300 صفحه بیشتر از مثنوی هرمس) با کاغذی مرغوبتر و مواد ساختی بهتر، 400 هزار تومان است. برای یافتن پاسخ چرایی این اختلاف قیمتهای فاحش باید مناسبتهای پیدا و پنهان نشر در چند سال اخیر را مطالعه کرد. متأسفانه یکی از ترفندهای اقتصادی که در چند سال اخیر بین تعدادی از ناشران باب شده است، سوءاستفاده از نام چند شخصیت برجسته فرهنگی و ادبی معاصر است که در بین عامه مخاطبان ادبیات از محبوبیت زیادی برخوردارند. از این میان نام سه نفر بیش از دیگران مورد سوءاستفاده ناشران و بنگاههای فرهنگی قرار گرفته است: استاد محمدعلی موحد، استاد امیرهوشنگ ابتهاج (سایه) و دکتر محمدرضا شفیعیکدکنی. نحوه انتشار و قیمتگذاری آثار دکتر شفیعیکدکنی و همچنین کتاب «پیر پرنیاناندیش» (در صحبت سایه) در انتشارات سخن وضعیت بهتری از مثنوی معنوی انتشارات هرمس ندارد. انتشارات سخن علاوه بر اینکه قیمتهای بالایی بر کتابهای خود میگذارد (بسیار بالاتر از قیمتهای معمول بازار)، با وقفههای طولانی در تجدید چاپ برخی از آثار خود مثل «پیر پرنیاناندیش» و «تذکرهالاولیا» به تصحیح دکتر شفیعی، اصطلاحا بازار را تشنه نگه میدارد و آنوقت در زمان مناسب قیمت مدنظرش را بر کتابهایش میگذارد (شما تصور بفرمایید که وقتی «پیر پرنیاناندیش» در بازار سیاه تا یک میلیون تومان هم خریداری میشود، مخاطب راحتتر با قیمت 390 هزار تومانی این کتاب هزارو 300 صفحهای کنار میآید و این قیمت را بهنوعی لطف انتشارات سخن در حق خود میداند) یا دو مجموعه شعر «آئینهای برای صداها» و «هزاره دوم آهویِ کوهی» از دکتر شفیعیکدکنی در زمستان سال جاری پس از وقفهای طولانی در این نشر منتشر شد. این کتابها را با گزینه اشعار فریدون مشیری که انتشارات نگاه در همان روزها منتشر کرد، مقایسه میکنیم تا قیمت بسیار بالای مجموعه شعرهای دکتر شفیعی مشخص شود. چاپ دهمِ «آئینهای برای صداها» (که در آن ناشر از بسیاری از مخارج، نظیر فیلم و زینک کتاب معاف است و سود خود را از فروش کتاب در نوبتهای پیش برده است)، در 520 صفحه، 110 هزار تومان است و چاپِ نخست گزینه اشعار فریدون مشیری در 590 صفحه، 85 هزار تومان. البته طبیعی است که ناشران از محبوبیت مؤلفان برای فروش آثارشان استفاده کنند. این امر در فعالیتهای اقتصادی اجتنابناپذیر است؛ ولی همانطور که دیدید، موارد بالا حتی در چارچوبهای اقتصادی نیز نمیگنجند و عملا نوعی سوءاستفاده از شخصیتهای ارجمند فرهنگی است و این عزیزان با مؤلفان آثار عامهپسند قابل قیاس نیستند؛ چراکه در پسِ آثارشان فکری و فرهنگی است. به نظر من تنها راهکار مقابله با این جریان اشتباه، استقبالنکردن از این آثار و نخریدن آن است؛ چراکه حداقل ناشران متوجه میشوند که تحت هر شرایطی کتابهایشان به فروش نمیرود و باید اندکی جانب انصاف را نگه دارند. باری تمام این یادداشت را به بهانه انتشار «مثنوی معنوی» انتشارات هرمس نوشتم. کتابی که به کمک فرهنگستان زبان و ادب فارسی که یک نهاد دولتی است، منتشر شده است و نهتنها این کمکها سبب پایینآمدن قیمت آن نشده؛ بلکه موجب شده که انتشارات هرمس رکورد جدیدی را در بین ناشران گرانفروش به نام خود ثبت کند. بد نیست چند نکته تکمیلی را هم در باب ظاهر این کتاب یادآور شوم و یادداشت را به پایان ببرم. در بالا از نشر کارنامه با وجود قیمتهای بالای کتابهایش نامی نبردم؛ چراکه اصولا کتابهای نشر کارنامه با توجه به فرایندی که در تولیدش طی میشود و موادی که در آن به کار میرود، در شاخه کتابهای لوکس و نفیس قرار میگیرد. به عبارتی، بخشی از پولی که مخاطب برای کتاب میپردازد، بابت زیبایی کتاب اعم از طراحی هنری منحصربهفرد، ویرایش و صفحهآرایی دقیق و چشمنواز آن است. حال آنکه مثنویِ هرمس از جنبههای مختلف کتابسازی نیز دچار اشکالات فراوانی است. اول آنکه صفحهآرایی کتاب در هر چهار نوبت چاپ، هم از لحاظ نوع حروف و میزان بزرگیشان و هم کادربندی صفحات دارای مشکل است، گویا کتاب برای قطع رقعی صفحهبندی شده و در قطع وزیری منتشر شده است (بخش زیادی از دورتادور صفحات سفید است). دو دیگر از لحاظ طراحی هنری هم این کتاب نمره قبولی نمیگیرد. اول اینکه هر چاپ این کتاب به یک شکل متفاوت است. چاپ اول جلد شیریرنگ با کاغذ اندونزیایی که حجم کمی دارد، چاپ دوم همان طرح جلد اما با کاغذ بالک که حجم کتاب را یکونیم برابر چاپ پیشین کرده بود (ضمن اینکه از ابتداییترین مسائل نشر این است که کاغذ بالک برای کتابهای مرجع مناسب نیست) چاپ سوم با ظاهری متفاوتتر از چاپهای پیشین با جلد قهوهایرنگ و عنوان طلاکوبشده با همان کاغذ چاپ اول به همراه قاب عرضه شد و حالا چاپ چهارم با ظاهری به کل متفاوت با کاغذ سفید و رنگ آبی برای جلد که برای چنین اثری نامناسب به نظر میرسد؛ البته از حق نگذریم که از مزایای این نسخه 490 هزار تومانی این است که طراحان جدید نشر هرمس عنوانِ دفرمهشده «مثنوی معنوی» را که به صورت عمودی کشیده شده بود، اصلاح کردند. حالا باید دید نشر هرمس در چاپهای بعد چه شگفتانههایی را برای مخاطب دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.