|

بی‌اعتمادی به علم علیل در دوران کرونایی

عبدالرحمن نجل‌رحیم. مغزپژوه

شاید وقت آن رسیده باشد که از خودمان بپرسیم آیا این ولوله آشوب‌گونه، این زلزله دگرگون‌کننده بی‌نظیر، پس از دو جنگ جهانی در قرن گذشته که همه ارکان جوامع امروز را به لرزه درآورده است، باید معلول علت واحدی یعنی حمله دشمنی نامرئی، ویروسی بیگانه به قصد گرفتن نفس آدم‌ها بدانیم؟ سؤال اینجاست؛ ما که به روایتی خودمان را اشرف و سرور موجودات روی زمین می‌دانیم و در پی تعیین تکلیف برای کل موجودات روی زمین، بی‌تابی می‌کنیم و هوای تسخیر کرات دیگر را داریم، آیا برای ما این ویروس‌های بی‌مقدار، باید آنچنان ناشناخته، بیگانه و خطرناک باشند که با آنها اعلام جنگ کنیم؟ این یادآوری شاید لازم باشد که ویروس‌ها، مواد متشکله‌ای از بینادی‌ترین ترکیبات حیات را در خود دارند و به روایتی اگر قدمتی پیش از تک‌یاخته‌های روی زمین نداشته باشند، حداقل هم‌زمان با آنها، ترکیباتی بین حیات و جماد، بودن یا نبودن بوده‌اند. ما از آنها در آزمایشگاه‌ها برای مقاصد خیرخواهانه و غیرجنگجویانه استفاده می‌کنیم. ویروس‌های كرونا از ۵۵ میلیون سال پیش در بدن خفاش‌ها خوش‌نشینی کرده‌اند و با آنها به تفاهم رسیده‌اند. ما تازه از سال ۲۰۰۳ به بعد از وجود چند نوع از ویروس كرونا در بدن خود آگاه شده‌ایم. به احتمال زیاد دليل علاقه این ویروس به یاخته‌های بدن ما نیز باید ناشی از خوی تجاوزکارانه و بهره‌کشی سودطلبانه ما از اکوسیستم جهانی و همه‌چیزخواری بی‌رویه به هر بهانه‌ای برای نشان‌دادن چیرگی‌مان بر طبیعت باشد. در این میانه، بدیهی است که گاه نظام ایمنی بدن ما نیز در مقابل ویروس جديد دچار سردرگمی شود و ویروس را هم دچار بدرفتاری عنان‌گسیخته کند و این مبارزه به قیمت جان ما تمام شود. فراموش نکنیم آنچه در علم علیل در چنگال سرمايه‌داری امروز ناشناخته مانده است، رابطه تنگاتنگ و غیرقابل انفکاک دوطرفه دستگاه ایمنی و مغز ما در پیوند با شرایط اجتماعي- فرهنگی است. در این رابطه است که فشارهای طاقت‌فرسا در محيط ناعادلانه و ظالمانه اجتماعي- اقتصادي به بدن ما منتقل می‌شود و گاه نیز ممكن است دستگاه ایمنی ما را دچار سراسیمگی کند و به دفاع ویرانگر و جنگ‌طلبانه فاجعه‌آمیزی بکشاند. شاید دلیل این همه بیماری‌های خودایمنی (خوددشمنی یا خودویرانی) بدنی را نیز باید در این رابطه جست‌وجو کرد. آیا علت مرگ‌ومیر انتخابی حادث از ویروس کرونا در همه‌گیری را علاوه بر عوامل سن و بیماری زمینه‌ای، نمی‌توان در رابطه فوق یعنی حلقه مفقوده مهم بین بدن و فرهنگ زیستی مورد مطالعه قرار داد؟ علم تاکنون علاقه‌ای به این موضوع نشان نداده است و تاكنون نیز از چندوچون این تأثیر متقابل شرایط فرهنگی- اجتماعی -سیاسی با نظام ایمنی بدن، چندان نمی‌دانیم. زیرا علم امروز از نظر تاریخی محصول نظام سرمایه‌داری است. علم کالایی در بازار سرمایه‌داری است و سود و زیان بازار جهت یا سمت و سوی پژوهش‌های علمی را تعیین می‌کند. بنابراین اغلب روش‌های علمی به کار گرفته‌شده در آن، روش‌های تقلیل‌گرایانه دکارتی است که علوم طبیعی را از بدنه جامعه جدا می‌کند زیرا تعقل را از احساس جدا می‌داند. پژوهش‌ها در علوم طبیعی را جدا می‌کند و به حیطه تعقل خشک می‌راند که گویا بی‌طرف و خنثی نسبت به موضوعات احساسی و اجتماعی- فرهنگی هستند و باید بیگانه از فهم توده مردم نگه داشته شوند. به این ترتيب است که تولید علم به ویژه در علوم طبیعی در انحصار حاکمیت سرمايه‌داری و غیرمنطبق با نیازهای تاریخی- اجتماعی نوع بشر باقي می‌ماند. ما هنوز هیچ چیزی درباره این گوناگونی و تنوع واکنش‌های ایمنی بدن خود در رابطه با شرایط زیست در ابعاد اجتماعی- فرهنگی نمی‌دانیم. به عبارت دیگر، ما نمی‌دانیم فرهنگ غالب سرمایه‌داری که اساس آن بر مبارزه رقابت‌جویانه برای دستیابی به سود و منفعت شخصی است تا چه حدی بر رفتار سیستم ایمنی ما تأثیر گذاشته و به آن آموخته است که دامنه را محدود کند و درهای تفاهم را ببندد و راه جنگ و مبارزه خصمانه را پیشه کند. بدیهی است که نظام سرمایه‌داری که علم را نیز در انحصار خود دارد، به دنبال انجام چنین پروژه‌هایی نباشد و حتی آنها را غیرعملی، خیال‌پردازانه و غیرعلمی بداند. چون سرمایه‌داری امروز ماهیت خود را برخاسته از طبیعت آدمی، خاتم پیشرفت بشر، ثابت و پایدار می‌داند. به همین دليل است که نظریه‌پردازانی چون فوکویاما، با ظهور سرمایه‌داری نوین، پایان تاریخ را اعلام می‌کنند. ولی اندیشمندان زیست‌شناس برجسته‌ای چون ریچارد لیونتین هستند که علم امروز را کاریکاتوری از علم واقعی می‌دانند. نگاه کنید به واکنش آشفته و پریشان تشکیلات بهداشتی و درمانی حکومت‌های پرقدرت جهان سرمایه‌داری به همه‌گیری جهانی ویروس کرونا. آیا آنچه به عنوان فاکت‌های علمی درباره پیشگیری، درمان و یافته‌های آماری ناقص به ما می‌گویند، قابل اعتماد هستند؟ آیا همه اینها عاقبت به خاطر نجات بازار سود و مصرف از طریق به خواب مصنوعی بردن یا بیهوش‌کردن موقت نظام اقتصاد سرمایه‌داری و بعد به‌هوش‌آوردن این غول بی‌شاخ و دم، پس از ایمن‌سازی گله‌ای مردم برای گذر از این بحران نیست؟ آیا در این میان فقط کاریکاتوری از علم به ما نشان نمی‌دهند؟ سرگرم‌کردن مردم به آمار مرگ‌ومیر و کنترل آن از راه ملایم‌ترکردن شیب قله منحنى مدل‌سازی‌شده از پیش‌بینی ابتلا، همراه با اطلاعاتی ناقص درباره تولید و خرید و فروش ماسک، تست، ونتیلاتور و رقابت در این زمینه، آیا کاریکاتورسازی از چهره علم نیست؟ آیا در این یافته‌های به اصطلاح علمی نمی‌توان ناتوانی از هر نوع پیش‌بینی و کاستن از مرگ‌ومیر در بیمارستان‌های با خدمات‌رسان‌های خسته و فرسوده از کار با کمبود امکانات اولیه را دید؟ البته دیر نخواهد بود که رقابت برای فروش واکسن کرونا بازار ازرونق‌افتاده کنونی را به‌دست بگیرد. متأسفانه اگر در کشورهای پیشرفته و ثروتمند سرمایه‌داری جهان، کاریکاتوری از علم می‌بینیم، در کشورهای پیرامونی وابسته و مقلد مدل فوق، چون کشور کرونازده ما باید با تلخی بیشتر، کاریکاتوری از کاریکاتور علم را به تماشا بنشینیم. به نظر می‌رسد در این مضحکه برای ایجاد بی‌اعتمادی عمومی نسبت به علم، سیاست‌مداران، نقش برجسته‌ای داشته باشند. بی‌اعتمادی به علم، زاییده خرافات و جهالت نیست، بلکه نشانه عملکرد علم علیل در چنگال سرمایه‌داری همه‌گیری است که به جهالت و خرافات دامن می‌زند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.