مجازات جایگزین، مفیدتر از زندان
آرش سیفی.بازپرس دادسرای عمومی و انقلاب تهران و استاد دانشگاه
مجازات جایگزین نوعی مجازات است که در کشورهای دیگر از آن استفاده میشود و نتایج خوبی داشته است. از طرفی مجازات حبس جوابگو نیست و زندان به عنوان دانشگاه مجرمان معروف شده است از اینرو قانونگذار ما در سال ۹۲ با تصویب قانون مجازات اسلامی چنین رویکردی را در پیش گرفت.
در قانون مجازات اسلامی از مواد ۶۴ به بعد مجازاتهای جایگزین پیشبینی شده است که در آن خدمات عمومی رایگان، مراقبت به شیوههایی که قانونگذار به جای حبس در نظر گرفته، جزای نقدی و همچنین محرومیت از حقوق اجتماعی فرد مرتکب جرم در نظر گرفته شده است. درنظرگرفتن مجازاتهای جایگزین منوط به این است که فرد خاطی شرایط اعمال مجازات جایگزین را داشته باشد که مهمترین آنها این است که جرم اتفاقافتاده جزء تعزیرات باشد. به این معنی که در جرائم حد، قصاص و دیه مجازات جایگزین حبس وجود ندارد، هرچند در حد و قصاص و دیه حبس در نظر گرفته نشده است. یکی از مهمترین شرایط تعیین مجازات جایگزین برای یک مجرم این است که شاکی گذشت کرده باشد و مورد بعد اینکه متهم دارای شرایط مشمول تخفیف باشد. شرایط تخفیف هم مواردی است که در قانون پیشبینی شده است. همچنین قاضی باید به سن، شخصیت و سابقه متهم توجه کند همچنین وضعیت فرد بزهدیده و نوع بزهی که متهم مرتکب شده نیز از دیگر مواردی است که در اعمال مجازات جایگزین باید به آن توجه شود. در عین حال، مجازاتهای جایگزین حبس مشمول تمام جرائم تعزیری نمیشود و ققط جرائم تعزیری درجه ۶، ۷ و ۸ هستند که شامل مجازات جایگزین حبس هستند. یکی از موضوعات مهمی که در عین حال جالب هم است، در مجازات جایگزین دادگاهها میتوانند خدمات عمومی رایگان را برای مجرم در نظر بگیرند و بگویند محکومعلیه باید نوع مشخصی از خدمات عمومی رایگان را ارائه دهد و در یک ارگان عمومی کار کند. در این موارد خود محکوم باید رضایت داشته باشد و اگر رضایت ندهد، قاضی نمیتواند خدمات عمومی رایگان را به عنوان مجازات جایگزین برای متهم در نظر بگیرد. اگر متهم راضی به انجام مجازات جایگزین نشود، میتواند همان حبسی را که در قانون در نظر گرفته شده است، تحمل کند. یکی از موضوعاتی که متأسفانه در رویه قضائی باب شده این است که در جایگزین حبس مجازاتی را برای مجرم در نظر میگیرند که هزینههایی که مجرم متحمل میشود از حبس سنگینتر است. مثلا حکم داده میشود که مجرم باید تعداد مشخصی کتاب برای یک دانشگاه بخرد. قانونگذار چنین نوع مجازاتی را خیلی نمیپذیرد اما متأسفانه بعضی از قضات چنین آرایی را صادر میکنند درحالیکه باید توجه داشت هزینههایی که بر مجرم تحمیل میشود زیاد نباشد و اگر قرار است چنین باشد باید جزای نقدی که آن هم در مجازات جایگزین گنجانده شده است، از سوی قاضی برای مجرم باید در نظر گرفته شود و نباید فشار مالی را بر فرد تحمیل کند. در واقع هدف قانونگذار از مجازات جایگزین این است که فرد به جامعه بازگردد نه اینکه هزینهای بر او تحمیل شود که مسائل مالیاش به هم بریزد. حال بر فرض که متهم بپذیرد مجازات جایگزین را انجام دهد موضوع سازوکار انجام این مجازات ممکن است یکی از سؤالاتی باشد که به ذهن خطور کند، در هنگام اجرا قاضی اجرای احکام باید بر روند اجرای مجازات نظارت داشته باشد، مثلا فرد برای کاشت درخت به شهرداری معرفی میشود، دایره اجرای احکام باید با مسئولان مربوطه در شهرداری مکاتبه کند و از آنها بخواهد فعالیت مجرم را صورتجلسه و نوع و محل کاشت درختها را اعلام کنند تا احراز شود که مجازات انجام شده است. حتی خود قاضی اجرای احکام میتواند در محل حضور یابد و بر اجرای حکم نظارت کند. در حال حاضر در برخی از جرائم محیط زیستی مجازاتهای جایگزین حبس واقعا جالب و مناسب است و منفعت دارد. مثلا فرد به شکار غیرمجاز میرود یا آب را آلوده میکند در چنین مواردی استفاده از مجازاتهای جایگزین حبس خیلی ارزشمند و مفید است و احتمال اینکه فرد با مجازات جایگزین حبس دوباره مرتکب جرم نشود، خیلی زیاد است. در نهایت شخصا تاکنون ندیده یا نشنیدهام مجرمی که مجازات جایگزین برایش اعمال شده است دوباره مرتکب جرم شده باشد. بنابراین میتوان گفت قانون خوبی است ولی هنوز همهگیر نشده البته برخی از قضات از آن استفاده میکنند ولی باید دقت کنیم مجازات جایگزین نهاد جدیدی در سیستم است و دستگاههای حقوقی و قضائی ما هنوز خیلی از آن استفاده نمیکنند اما به مرور زمان جا میافتد و قضات از آن استفاده میکنند که کارایی زیادی دارد و قطعا بیشتر از حبس مفید است. مهمترین کارکرد چنین مجازاتی این است که جمعیت زندان را با این شیوه میتوان کاهش داد. باید دقت داشت که زندان باید برای مرتکبان جرائم خطرناک در نظر گرفته شود که امکان بازگشتشان به جامعه سخت و بعید است. زندان برای همه مجرمان جای مناسبی نیست. در زندان مجرمان خطرناکتر میشوند و سپس به جامعه برمیگردند و جرائم سنگینتر مرتکب میشوند که با فلسفه مجازات منافات دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.