|

‌ «هفتاد سال عاشقانه» محمد مختاری

درک حضور دیگری

شرق: «هفتاد سال عاشقانه» از مجموعه آثارِ محمد مختاری اخیرا در نشر نو منتشر شده است و بناست دیگر آثار او نیز با نظارت و به‌شکل درخوری در این نشر بازچاپ شود. «هفتاد سال عاشقانه» آنتولوژیِ شعر عاشقانه معاصر ایران است که بار نخست در سال 1377 در نشر تیراژه درآمد و بعدها در فاصله‌ای بیش از یک دهه در نشر بوتیمار تجدیدچاپ شد. این کتاب، تحلیلی از ذهنیت غنایی معاصر است در بازه زمانی ۱۳۰۰ تا ۱۳۷۰ و مختاری در این کتاب گزینه اشعار عاشقانه دویست‌و‌چهار شاعر معاصر را گرد آورده و ابتدای آن مقاله تحلیلی مفصلی آورده که در آن شعر غناییِ معاصر را با بهره‌گیری از مفهومِ «درک حضور دیگری» خود بازخوانی می‌کند. مقاله‌ «ذهنیت غنایی معاصر» همچنین به رابطه عشق و شعر در ادبیات کهن ایران و تفاوت تلقی شاعران کلاسیک از مفهوم عشق با تلقی شاعران معاصر از این مفهوم می‌پردازد. مهم‌ترین تفاوت این دو از دیدِ مختاری به نگاه دوگانه شاعر کهن و نگاه وحدت‌گرای شاعر معاصر به انسان مربوط است: «در گمان و گرایش گذشته، وجود آدمی به اجزا و عوامل و درجاتی تجزیه و تفکیک می شد، که مخالف و مغایر با هم تصور می‌شدند... نیما در نخستین بیانیه رمانتیکش برای شعر معاصر، از تعارضی یاد می کند که میان برداشت او از عشق و برداشت حافظ از عشق وجود دارد. او برای طرح مقصود خود، به درستی حافظ را برگزیده است. نه هیچ‌یک از صوفیان و فیلسوفان قدیم را؛ و نه هیچ‌یک از شاعران کهن را... معارضه نیما و حافظ از اینجاست که عشق آن‌ گونه که نهایتا در گرایش حافظ متبلور شده و شعر عاشقانه آن گونه که در زبان او شکل گرفته است، البته در نوع خود به کمال است. اما پایان چشم‌انداز عاشقانه و شاعرانه زبان پارسی نیست. اکنون ذهنیت و ساخت غنایی دیگری می‌طلبد. همچنان که آینده نیز ذهنیت و ساخت غنایی دیگری خواهد داشت.» از منظرِ محمد مختاری گزینه که بخواهد هفتاد سال شعر عاشقانه معاصر را نمایندگی کند باید دو مشخصه اساسی داشته باشد: 1- تمام دستگاه‌های زیبایی‌شناسی شعر معاصر را در بر گیرد. 2- نمودار روند تکوین و تحول ذهنیت و ساخت غنایی معاصر باشد. یعنی باید هم نمونه‌هایی از آثار اعضای متشخص هر دستگاه شعری موجود را ارائه دهد؛ و هم فاصله میان دستگاه‌ها، طیف پیرامونی آنها، نشان گسترش ساخت‌ها و حرکت پیوسته از یک اوج تا اوج دیگر شعری را بنمایاند. مختاری با رویکرد انتقادی نسبت به تحلیل‌ها در زمینه شعر معاصر ایران معتقد است نگاهی مختصر اما فارغ از گرفتاری‌های تنگ‌نظرانه و گروه‌گرایانه به هویت و عملکرد تاریخی شعر معاصر، نشانگر آن است که این هویت و عملکرد به‌گونه‌های متفاوتی نمودار شده است. هم گونه نیمایی شعر و شعبه‌های منقسم از آن را نشان می‌دهد؛ با کیفیت‌ها و نمودهای مختلف، از شاهرودی و رحمانی و نادرپور و کسرایی گرفته تا فرخزاد و رویایی و آتشی و آزاد و ... هم گونه شاملویی شعر و گروندگانش را در بر می‌گیرد، هم گرایش اخوانی و حوزه گسترش و تابعانش در آن نمودار است. هم آن گونه‌ای از شعر که به‌موازات و یا در حاشیه گونه نیمایی، از خانلری و گلچین و توللی و مشیری، خود را کشانده، در آن دیده می‌شود و هم آن‌گونه‌ای که با موج دگرگونه‌تری، در دل آن یا از دل آن، به راه افتاده، و کلامی به زبان ایرانی، بادیه‌نشین، احمدی، سپهری و ... به بار آورده است. هم نمودی از چشم‌انداز زیبایی‌شناسی شاعران دهه پنجاه در آن هست؛ و هم آنچه امروز به گونه هم‌نهاد تکاملی همه این گرایش‌ها و نگرش‌ها در جریان است. به‌باورِ مختاری به‌رغمِ این واقعیت انکارناپذیر، هنوز هم کم نیستند کسانی که یک دستگاه شعری، یا یک مبنای ذهنی، و یا یک الگوی ذوقی، و از همه بدتر حتی یک گرایش‌ سیاسی را اساس پسند و ارزیابی قرار می‌دهند. اینان یا اخوان را ملاک و معیار اصلی خویش می‌کنند، و در نتیجه رویایی و احمدی و حقوقی و آزاد و ... را از دایره خلاقیت بیرون می‌رانند، و یا شاملو را اساس قرار می‌دهند و اخوان و سپهری و جلالی و خویی و ... را نمی‌پسندند و رد می‌کنند. مختاری در «هفتاد سال عاشقانه» به گزینشی «مثلثی» روی آورده که اضلاع آن حد عام قابل‌قبول، قدرت نمایندگی شعر از سوی شاعر، نظر شخصی گردآورنده است. روح کلی این گزینش، مفهوم اساسی کار او در کتاب «انسان در شعر معاصر» یعنی «درک حضور دیگری» است که بازتابِ آن در عاشقانه‌های گرایش‌های شعر معاصر مورد واکاوی قرار گرفته و به همین اعتبار، می‌توان گفت این آنتولوژی تا امروز نیز جامع‌ترین آنتولوژی شعر عاشقانه فارسی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.