|

نگاهی به فیلم «Jojo Rabbit»

هیتلر در گذشته‌ای دور از دسترس

محمدعلی افتخاری: فیلم «Jojo Rabbit» سعی دارد با نگاهی شوخ و شنگ قصه هیجان کودکانه یوهانس بتزلر و ذوق‌و‌شوق او برای همراهی با هیتلر و دار‌و‌دسته‌اش را به مسئله‌ای اجتماعی پیوند بزند؛ از‌این‌رو به نظر می‌رسد که هدف اصلی فیلم‌نامه برای گسترش و رنگ‌آمیزی روایت، تأکید به پیرنگ فرعی فیلم و سرگذشت حزن‌انگیز شخصیت‌هایی مثل السا و همین‌طور مادر یوهانس است. انرژی احساسی و ترحم‌برانگیز فیلم از حضور پررنگ؛ اما پنهان دختر یهودی که در خانه یوهانس پناه گرفته، تأمین می‌شود و در واقع رابطه میان این دو شخصیت چارچوب اصلی را روایت می‌کند؛ رابطه‌ای که به‌درستی در مسیر آشنایی، نفرت، مبارزه و در نهایت دوستی و رهایی شکل می‌گیرد. تایکا وایتیتی زمینه این فرایند را مبتنی بر دشمنی نژادپرستانه هیتلر که بخش عمده‌ای از جنایت‌های ضدانسانی او است، ترتیب داده و حضور ننگین یک دیکتاتور بزرگ را در تاریخ جنگ‌های جهانی نمایان کند و بدیهی است که چنین انتخابی با تأکید بر روح انسان‌دوستانه و عواطف کودکانه جوجو و السا، تماشاگر را برای همدردی با شخصیت‌ها و به‌ویژه مسئله اجتماعی فیلم آماده می‌کند؛ اما باید دید که نتیجه فرایندی که تایکا وایتیتی سعی دارد از طریق آن به بازسازی گوشه‌هایی از جنگ جهانی دوم بپردازد؛ تا چه اندازه در خدمت نکوهش رفتار نژادپرستانه هیتلر است. به بیانی دیگر فرایند «خاطره‌سازی» جنگی عظیم چه پیامدهایی برای تماشاگر امروز دارد؟
از ساخت و پرداخت فیلم‌نامه و همین‌طور شیوه کارگردانی در طراحی موقعیت‌های کمیک پیداست که روبنای ظاهری فیلم «Jojo Rabbit» در مرز میان یک بازسازی کنایه‌آمیز و شرح واقعه‌ای هولناک حرکت می‌کند. استفاده از تکنیک بازسازی در روایتگری پدیده‌ای مثل جنگ ممکن است خطر خاطره‌سازی را به همراه داشته باشد. وقتی در جمع خانواده از خاطرات کودکی یاد می‌کنیم، به‌نوعی حسرت از‌دست‌دادن یا خوشحالی گذشتن از زمانی به زمان دیگر را به روایتی قابل شنیدن تبدیل می‌کنیم. در این‌گونه روایت‌ها، قصه‌گو با آگاهی تمام از گذشته‌ای سخن می‌گوید که دیگر در دسترس نیست. حکایت‌های تمثیلی نمونه بارز این‌گونه روایت‌هاست که در پیوند با مفهوم پیچیده‌ای به نام «تاریخ»، در لفافی پندآموز و اخلاقی ارائه می‌شوند و گستره روایت را به یک ایدئولوژی پنهان محدود می‌کنند. فیلم «Jojo Rabbit» با استفاده از تکنیک بازسازی، نژادپرستی دستگاه فکری هیتلر را به خاطره‌ای دور از دسترس تبدیل می‌کند و فرایند قصه‌گویی را به دام خاطره‌سازی می‌کشاند. فیلم‌نامه «Jojo Rabbit» به‌خوبی تماشاگر را با جوجو و داستان زندگی او همراه می‌کند و موقعیت‌های جذاب درام را در زمان نیاز ارائه می‌دهد. نویسنده در‌حالی‌که به‌راحتی می‌توانست سکانس ابتدایی فیلم را از تعلیقی سینمایی لبریز کند و از انرژی تماشاگر برای تشخیص هیتلر «واقعی» از هیتلر بازسازی‌شده شوخ کمال استفاده را ببرد، با انتخابی به‌موقع (که در راستای تأکید بر بازسازی عمل می‌کند)، تماشاگر را متوجه ذهن جوجو و آرزوی کودکانه و موقت او می‌کند. جوجو یک هیتلر خیالی دارد که با اشتیاق از او فرمان می‌گیرد. شخصیت‌های فرعی که فیلم «Jojo Rabbit» را در پیشرفت پیرنگ کمک می‌دهند، نیز حضوری به‌موقع و به‌اندازه دارند. در میان شخصیت‌های فرعی، این دختر یهودی است که به‌نوعی همراه پنهان یوهانس بتزلر است و با حضورش، موضوع اصلی فیلم را شکل می‌دهد. به‌هر‌صورت با وجود اینکه فیلم‌نامه با انتخاب کودکی 10‌ساله به‌عنوان کانون احساسی روایت و رعایت قواعد سرگرمی‌ساز هالیوود، به فیلمی جذاب و تماشایی تبدیل می‌شود؛ اما آنچه فیلم «Jojo Rabbit» را در کنار دیگر آثار مشابه متفاوت جلوه می‌دهد، موضوع آن است؛ موضوعی که یک پدیده شوم و ضد‌انسانی را مطرح می‌کند. حال نکته اینجاست که آیا می‌توان فیلم «Jojo Rabbit» و تأکید بر بازسازی هجوآمیز نژادپرستی هیتلر را به‌عنوان یک کنش «ضد جنگ» از کارگردان فیلم پذیرفت؟ وقتی یک رویداد خشونت‌بار مثل جنگ به واقعه‌ای تاریخی تبدیل می‌شود، دامنه روایت‌های گوناگون از این واقعه را به دام قضاوت‌های احساسی می‌کشاند و به‌تدریج رنگ‌و‌بوی واقعی خود را از دست می‌دهد و به دام چیزی شبیه حکایت‌های پندآموز می‌افتد. در اینجا منظور این نیست که چرا وایتیتی برای تعریف قصه‌اش لحنی طنزآلود برگزیده یا چرا شخصیت اصلی کودکی 10‌ساله است؛ بلکه نکته درخور‌توجه شیوه‌ای است که تماشاگر را در مواجهه با فیلم «Jojo Rabbit» به سطحی از روایت نزدیک می‌کند که خاص داستان‌های دور از دسترس و پیام‌محور است. خاصیت این فرمول روایی درست شبیه قاب‌گرفتن یک عکس خاطره‌انگیز و چسباندن آن به دیواری است که گاهی نگاه اهالی خانه را برمی‌انگیزد و آه و افسوس آنها از گذشت زمان را به خود جلب می‌کند. از طرفی باید پذیرفت که اگر امروز در بازگویی قصه جنگی عظیم، نیروهای نظامی یک کشور، به هر شکلی برتر از دیگری جلوه کنند، این خود یک ایدئولوژی نوین است. نوعی ملی‌گرایی که به دنبال برتری خود از دیگران است. در نتیجه با وجود اینکه تماشای سرگذشت جوجو و السا در فیلم «Jojo Rabbit» حال‌و‌هوای نشاط‌برانگیز و احساسی را رقم می‌زند و سخت می‌شود از دیدن دنیای هیجان‌انگیز جوجو در حضوری شیرین و دل‌انگیز چشم‌پوشی کرد؛ اما به همان اندازه نمی‌توان ناسازگاری کنش شخصیت‌ها با موضوع اجتماعی و سیاسی فیلم را نادیده گرفت و فقط به بازسازی خاطره‌ای با لحن کنایه‌آمیز و کمیک اکتفا کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.