|

میراث نجیب و طعم این روزها

غلامرضا جعفری

نجیب محفوظ را در ادبیات جهان عرب، آقای رمان و روایت و قصه می‌دانند؛ تنها کسی که تاکنون توانسته از میان جامعه مسلمانان جهان، جایزه نوبل ادبیات را به خانه ببرد.

محفوظ در حدود ده نمایش‌نامه نوشته و جالب آنکه بیشتر این نمایش‌نامه‌ها در سال ۱۹۶۷ نوشته شده‌اند! سالی که در حافظه سیاسی مردم مسلمان و به ‌طور ویژه مردم مصر سال تلخ شکست نام‌گذاری شده است. نجیب محفوظ بر اثر رویدادی چنین عظیم که فضای ذهن و زبان بسیاری از مردم منطقه را متأثر کرده بود؛ هنر تئاتر را برای بیان دردها و رنج‌های باقی‌مانده از این دوره، برازنده‌تر می‌دید و در جست‌وجوی معنایی تازه، سفری را با تئاتر آغاز کرد؛ معنایی تازه تا انسان را در مواجهه با حس پوچی و بیچارگی، همراه و یار باشد.‌جهان نمایش‌نامه‌های تک‌پرده‌ای نجیب، روایت نبردی انسانی و ابدی میان خیر و شر است؛ روایتی از رویدادی مبهم که گره اصلی متن است و او در بیشتر نمایش‌نامه‌هایش حل این گره را بر عهده مخاطب می‌گذارد. نجیب محفوظ را نمی‌توان فقط راوی دنیای مردانه دانست؛ اما در نمایش‌نامه‌هایش مرد قهرمان اصلی است و زن محرک همه اتفاقات و رویدادها. در میان کتاب‌خوانان ایرانی، نجیب محفوظ چهره‌ای شناخته‌شده است؛ اگرچه همه کتاب‌های او ترجمه نشده‌اند؛ اما برخی از آثار برجسته این نویسنده ممتاز جامه پارسی پوشیده. با‌این‌همه تاکنون متن‌های نمایشی این نویسنده ترجمه نشده بود و این نخستین بار است که نمایش‌نامه‌های نجیب محفوظ در دسترس فارسی‌زبانان قرار می‌گیرد. این کتاب که در «نشر حکمت کلمه» چاپ شده است؛ حاوی دو نمایش‌نامه به نام‌های «میراث» و «مرگ و زندگی با اوست»، در قالب کتابی به نام همین نمایش‌نامه‌ها است. در نمایش‌نامه «مرگ و زندگی با اوست»، قهرمان به خواسته محبوبه‌اش توجهی ندارد؛ زن قصه از مرد می‌خواهد که متجاوزان به زمین اجدادی‌اش را رها کند و زندگی را بچسبد؛ اما مرد نبرد را انتخاب می‌کند و به سوی دشمنش می‌رود. با آغاز نبرد قهرمان قصه می‌فهمد که تنهاست و از صداهای دور و برش خبری نیست؛ اما نمایش‌نامه «میراث» به ‌گونه‌ای دیگر است. هرچند که نهایت ماجرا تغییری ندارد، قهرمان میراث به خودش ایمان دارد و آنچه می‌خواهد. پسری است برای پدری صالح و صاحب کرامت؛ وارثی که میخانه‌دار است عاشق زنی که به همراه آورده تا ماترک پدر صالح را تصاحب کنند؛ اما زن و مرد به محض رسیدن به ارث، با مهندسی دزد مواجه می‌شوند؛ دزدی که آنان را دست‌و‌پابسته و مال‌باخته رها می‌کند؛ تصویری از چهره آن روز اجتماع و ساختار حاکم.‌بی‌شک این نمایش‌نامه‌ها متأثر از فضای اجتماعی آن دوره مصر است؛ متن‌هایی پر از ابهام و کنایه و رمز و با معناهای مختلف قابل تفسیر و تأویل. نجیب محفوظ را در آثار نمایشی متأثر از تئاتر ابزورد، پوچی یا آوانگارد اروپایی می‌دانند. برخی از منتقدان به‌ طور ویژه او را متأثر از اوژن یونسکو و ساموئل بکت خوانده‌اند؛ البته نشانه‌های چنین تأثیری را می‌توان در نمایش‌نامه‌های او دید. شاید یکی از مهم‌ترین نشانه‌ها، شخصیت‌های بدون نام در نمایش‌نامه‌های او باشد. همان اسلوب یونسکو که در بیشتر نمایش‌نامه‌هایش نشان می‌دهد، سوژه خود قهرمان است و مکان و زمان شخصیت‌های دیگر هدفی به جز پرداخت رویداد ندارند. نشانه مهم دیگر نجیب محفوظ را به ساموئل بکت می‌رساند که روایت امر مجهول و ناشناخته است. در نمایش‌نامه‌های محفوظ نگاه نقش رویداد امری ناشناخته و مجهول است، کوتاهی عمومی متن‌های گفت‌وگو دیالوگ در نمایش‌نامه‌های نجیب، نشانه دیگری است از فضای ذهن و زبان او و تأثیر یونسکو در نمایش‌نامه‌های او. درنهایت آنکه طعم قصه‌ها و روایت‌های نجیب محفوظ، این نویسنده رمان‌ها و داستان‌های درخشان، شبیه طعم زندگی این روزهای ماست و خواننده ایرانی می‌تواند بخشی از خود را در این قصه‌ها و نمایش‌نامه‌ها بیابد؛ همچنان‌ که نجیب محفوظ می‌گوید: چیزی به نام رویداد هنری نداریم؛ آنچه هست، اتفاقی است سیاسی و اجتماعی در قالبی هنری.‌‌ *در ایران نجیب محفوظ را بیشتر با رمان‌هایش می‌شناسند و کمتر به نمایش‌نامه‌های محفوظ پرداخته شده؛ مگر در حد اشاره‌ای در شرح حال و زندگی‌نامه‌اش. اینک دو نمایش‌نامه «میراث» و «مرگ و زندگی با اوست» از او در قالب یک کتاب درآمده‌اند که هر دو با دیالوگ‌هایی بین کاراکتر «جوان» با «زن» و «دختر» آغاز می‌شود؛ دیالوگ‌هایی که «جوان» در آنها رشته سخن را به دست دارد و جملاتی با مایه‌های فلسفی می‌گوید: «جوان: بدتر از مالیات یک خطر دیگر است. زن: خوب چه‌ کسانی به مثل این آد‌م‌ها خدمت می‌کنند؟ جوان: شیاطین! منظورم ابلیس‌های زمینی است» و نمایش‌نامه «مرگ...» که این‌طور آغاز می‌شود: «جوان: این رفتگان الگوی من‌اند. دختر: نمی‌خواهم به مرده‌ها نگاه کنم. جوان: چقدر برده این کلمه‌های نرم بودم تا جایی که زیر پا له شدم...».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.