|

همان بهار که بود!

‌شرق: رمان «رستاخیز» سومین رمان بزرگ تولستوی است که در 1899 منتشر شد. این رمان را حاصل دوران پختگی و تحولات عمیق فکری او دانسته‌اند که تصویری هولناک از نابرابری و فساد سیاسی دوران تزار به دست می‌دهد که جامعه‌ روسیه نیز در آن سهم بسزایی دارند. «رستاخیز» با ترسیمِ فضای طبقاتی و دادگاه‌های آشفته‌ روسیه آغاز می‌شود: «صدها هزار تن انسان که در یک گوشه از جهان ازدحام کرده و هر لحظه چهره زمین را به سلیقه و ذوق خود متحول می‌سازند، رنج بیهوده می‌برند و از اینکه سطح خاک را در زیر قطعات سنگ می‌پوشانند، سعی بی‌فایده می‌کنند؛ زیرا هر قدر که گیاهان نورس را از ریشه درآورند و هوا را با دود نفت و زغال آلوده سازند و شاخ‌های درختان را ببرند، جانوران و پرندگان را از پیرامون خود دور سازند؛ با همه اینها حتی درون شهرهای بزرگ باز بهار همان بهار است که بود!... گویا لطف هوای بهاری و شادی و سرور عالم طبیعت در دفتر رسمی زندان عمومی یکی از مراکز حکومتی شهری از بلاد روسیه ابدا نفوذ ننموده بود! بلکه آنچه مورد توجه و علاقه کارکنان آن دفتر شده، ورقه حکم احضاریه‌ای بود که با شماره و تاریخ روز قبل واصل گردیده و مشعر بر آن بود که روز 28 آوریل ساعت نه صبح سه تن زندانی را باید در پیشگاه محکمه حاضر سازند». رمان روایت زندگی اشراف‌زاده‌ای خوش‌گذران است به‌ نام «نیلیدوف» که در جایگاه هیئت‌منصفه در برابر زنی قرار گرفته که روزگاری او را به‌ سمت تباهی کشانده بود. ازجمله دلایل شهرتِ رمان «رستاخیز» که چندی پیش در نشر نگاه تجدید‌چاپ شده، تصاویر مستندی است که تولستوی از بازدید زندان‌ها و سفر به مناطق دوردست سیبری ترسیم می‌کند. علی‌اصغر حکمت، مترجم این رمان، در مقدمه مفصل خود در این کتاب می‌نویسد «رستاخیز»، حکایتی است که فیلسوف اخلاق‌گرای روس کنت تولستوی در سال 1889 نوشتن آن را آغاز کرده و پس از ده سال یعنی در سال 1899 انتشار یافته است. «اصل آن تفصیل سرگذشتی است که مؤلف ارجمند از روی یک واقعه حقیقی گرفته، وقتی حادثه غریبی در یکی از نواحی مسکو واقع شد و دادستان محکمه دادگستری ناحیه محلی در نواحی سن‌پترزبورگ آن را برای تولستوی حکایت کرد. چگونگی آن سرگذشت، طبع وقاد و ضمیر فروزان آن حکیم اخلاقی را چنان برانگیخت که آن را به شکل افسانه و رمان درآورد و به آن نام رستاخیز نهاد. در طول مدت ده سال هر وقت حال و وجدان، او را تحریک می‌کرد، قسمتی از آن کتاب را به رشته تحریر می‌آورد و گاهی نیز مدت‌ها از آن منصرف می‌شد. سخن‌سنجان بر آن‌اند که سرگذشت نویسنده نیز شباهتی با بخشی از این حکایت داشته است و از این نظر همواره یاد آن وقایع او را دچار دودلی و تردید در انجام تحریر کتاب می‌کرده است». حکمت اشاره می‌کند که تولستوی در کتاب دیگر خود به نام «اعتراف» نظیر همان حوادثی را آورده که در این کتاب با نام مستعار «نیلیدوف» و «ماسلووا» شرح داده و برای خود او هم اتفاق افتاده بوده. همچنین از دیدار تولستوی از زندان عمومی شهر «تولا» در اطراف مسکو به ‌سال 1895 می‌نویسد و هم‌صحبتی او با زندانیان که منجر به نوشتن مشاهدات غم‌انگیز او می‌شود. «پیش‌آمد دیگری نیز محرک وجدان نویسنده عالی‌قدر کتاب رستاخیز شده که در تاریخ ادبی آن کتاب اهمیت تمام دارد و آن‌چنان است که در سال‌های اواخر قرون نوزدهم جمعی از مسیحیان روس در قفقاز پیرو روش جدیدی در باورهای دینی خود می‌شوند و فرقه‌ای مذهبی تازه تشکیل می‌دهند که آنها را به زبان روسی دوخوبور نام داده‌اند. این جماعت معتقد بوده‌اند که رسوم و تشریفات کلیسای ارتدکس برای نجات روحانی نفس انسانی کافی نخواهد بود؛ پس مطابق سلیقه خود از انجیل تفسیراتی جدید ارائه می‌کنند. بدیهی است این‌گونه افکار موافق مذاق مسئولان حکومت امپراتوری و پیشوایان کلیسا نبوده و آنها را در معرض آزار قرار می‌دهند؛ چون افکار آنها با عقاید دینی تولستوی که بعدها به تولستوئیزم معروف شده، بسیار شبیه بود؛ حکیم روشن‌ضمیر به یاری آنها برخاسته و در دفاع از آنان مقالاتی انتشار می‌دهد و به‌ حمایت از آنان با اولیای دولت مذاکراتی می‌کند». حکمت همچنین از موانعی نیز می‌نویسد که بر سر چاپ «رستاخیز» وجود داشت: در سال 1899 این کتاب هم در مسکو و هم در لندن به چاپ رسید. در چاپ مسکو، متصدیان بدون رضایت و اطلاع تولستوی، بخش‌هایی از آن را از بیم سانسور پلیس تزاری حذف ‌کردند. نسخه چاپ لندن، اگرچه به اصل نزدیک‌تر بود؛ ولی باز حذف و افتادگی بسیار داشت. تا آنکه سرانجام بعد از انقلاب کبیر روسیه، نسخه کامل و صحیح آن مطابق متن دست‌نوشت در مسکو از نو چاپ شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.