طغیان طبیعت
بهنام افشار . روزنامهنگار
مدرنیسم، سرآغاز گُسست پیوند معنوی و عاطفی انسان با طبیعت است. پیوندی که انسان ماقبل مدرن برای حفظ و دوام آن، مجدانه تلاش میکرد، زیرا معتقد بود طبیعت با همه زیبایی و جذابیتهای چشمنواز و درعینحال اسرارآمیز و رازآلود خود، جزئی از پیکره هستی و موجودی زنده، مقدس و دارای روح است. او بر همین اساس، تلاش برای حفظ طبیعت را رسالت دینی و اخلاقی خود میدانست و بر این باور بود که هر نوع آسیب به طبیعت، آسیب سهمناک بر پیکره هستی و از طرفی، مایه بروز بلایا و خشم طبیعت میشود. انسان ماقبل مدرن با همین باور که از باورهای دینی آنان نشئت میگرفت، در دامن طبیعت زندگی میکرد و با آن انس و الفت دیرینه داشت و بدون هیچگونه زیادهطلبی و نگاه ابزاری، از مواهب آن بهرهمند میشد. طبیعت نیز قدردان محبت و نگاه ارزشمدارانه انسان بود و از برکات معنوی و طبیعی خویش، به انسان بذل و بخشش میکرد. پیوند معنوی و عاطفی انسان با طبیعت زمانی گسسته شد که همزمان با دوره رنسانس و عصر روشنگری، فلسفه هستیشناسی و انسانشناسی قدیم رو به اضمحلال رفت و بنیان فلسفه جدید شکل گرفت. از برآیند فلسفه جدید، ارزشهای متافیزیکی و به تبع آن اخلاق و معنویت نیز به فراموشی سپرده شد. انسان مدرن در سایه اومانیسم و علم و فلسفه جدید، بهعنوان تنها موجود دارای روح، اندیشه و ذهن به رسمیت شناخته شد و اصالت پیدا کرد. علم و فناوری جدید بهمثابه متافیزیک وجود، به انسان قدرت تسلط بر طبیعت بخشید و روحیه برتریخواهی، خودمختاری و یگانهانگاری را بیش از پیش در وجود او نهادینه کرد. انسان مدرن با تبعیت از عقلانیت ابزاری و نگاه علمگرایانه بهثمرنشسته از فلسفه و علم جدید، به تقدسزدایی از عقاید و پدیدههای هستی و دنیویکردن عالم روی آورد و درعینحال سودای توسعه و پیشرفت را در ذهن خویش متجلی کرد، اما او رسیدن به توسعه و پیشرفت را از راه تسلط افراطگونه و بیرحمانه خویش بر طبیعت انتخاب کرد. با گذشت زمان و توسعه ارتباطات، چنین باور و رویکردی به دیگر انسانها از جمله جهان شرق نیز سرایت کرد و به دامنه این گسست افزوده شد. انسان مدرن در سایه انقلاب صنعتی و همچنین توسعه ارتباطات و تحولات فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی حاصل از آن، سبک زندگی تازهای در پیش گرفت که ویژگی بارز آن، مصرفگرایی و تنوعطلبی است. مصرفگرایی از مهمترین ویژگیها و نتایج دوران مدرن به شمار میرود که اکنون خود را در اشکال مختلف به نمایش گذاشته است. طبیعتا مصرفگرایی به تولید بیشتر و تولید بیشتر به مصرف منابع و ظرفیتهای طبیعی کره زمین دامن میزند که حاصل فرایند چنین چرخهای، نابودی طبیعت و دامنزدن به بحران محیط زیست است. نتیجه گسست پیوند عاطفی و معنوی انسان با طبیعت، بحران امروز محیط زیست است که در شکلهای مختلف مانند تولید پسماند و رهاکردن آنها در رودخانهها و دریاها، گازهای گلخانهای، گرمشدن زمین، فرسایش خاک، نابودی جنگلها، منقرضشدن گونههای گیاهی و جانوری نادر بر اثر برداشت و شکار بیرویه و... خود را به نمایش گذاشته است. البته طبیعت نیز در قبال تسلط بیرحمانه انسان مدرن ساکت نمانده و واکنش یا انتقامجویی خود را به انسان سرکش و زیادهطلب که از دیدگاه خود میخواهد با علم و عقلانیت ابزاری خویش، آن را به تسلط خویش درآورد، نشان داده است. گرمشدن زمین، بلایای طبیعی مانند سیل، زلزله، خشکسالی، بیماریهای واگیردار و کشنده مانند مالاریا، سارس، ابولا، ایدز و ویروس منحوس کرونا که از سه ماه گذشته تاکنون، جهان را فراگرفته و هزاران نفر را به کام مرگ کشانده و اقتصاد کشورها را فلج کرده و روابط اجتماعی را محدود کرده و هنوز چشماندازی برای مهار آن متصور نیست، از جمله نمونههای عینی انتقام طبیعت از انسان زیادهطلب است، چنان که بیشتر متخصصان و کارشناسان علم بیولوژیک بر این نظریه تأکید میکنند. حل بحران محیط زیست نیازمند مدیریت جهانی و سیاستگذاری و برنامهریزیهای کلان در سطوح علمی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی است؛ اما در کنار این سیاستها و برنامهریزیها، انسان بیش از هر چیز، باید به این باور برسد که مالک و ساکن همیشگی کره زمین نیست و طبیعت، موهبتی الهی و امانتی ارزشمند برای آیندگان است. انسان مدرن باید رابطه خود با طبیعت را احیا کند و از نگاه ابزاری و رویکرد سلطهجویانه خویش به طبیعت دوری کرده و در قبال آن، از در آشتی و همزیستی وارد شود. انسان باید از کرونا و نتایج تلخ آن عبرت بگیرد و به ضرورت تغییر چنین باوری دست پیدا کند، زیرا این تغییر باور که باید از طریق فرهنگسازی، آموزش و بهرهگیری از کارکردهای دینی در قالب الهیات بومشناختی تحقق پیدا کند، به تغییر رویکرد انسان به طبیعت منجر خواهد شد و باعث میشود برنامهریزیها و سیاستگذاریهای کلان در زمینه مقابله با بحران محیط زیست، ضمانت اجرائی پیدا کند و به نتیجه مطلوب برسد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.