|

آینه کرونا و خشت خام طاعون

ارسیا تقوا . روان‌پزشک

شیوع عالم‌گیر (پاندمی) ویروس کرونا در یک ماه اخیر تأثیرات شگرفی بر جنبه‌های مختلف زندگی جهانیان به‌ جا گذاشته‌ است. در یک‌ ماه عرصه‌های اجتماعی، معیشتی، شغلی، تجاری و آموزشی دستخوش تغییر و تحول شده، اما آنچه کمترین تغییر را در این مدت به همراه داشته لحن سیاست‌مدارانی است که احساس می‌کنند کرونا پدیده مهمی در سپهر سیاسی آنها نیست. در زمانه‌ای که بسیاری از مصلحان اجتماعی وحدت و همدلی جهانی برای کنترل این ویروس مهیب را درخواست می‌کنند سیاست‌مدارانی هستند که معتقدند این بلای جهانی چون تب ‌تندی فروکش می‌کند بی ‌آنکه تأثیری مهم بر اقصی‌نقاط اقلیم آنها داشته باشد؛ از همین رو بدون کوچک‌ترین تغییر در نگاهشان فعلا برای خود می‌تازند. از دیگر سو تاریخ نشان داده که سلاطین پس از فروکش‌کردن بیماری‌های مسریِ عالم‌گیر، چندان هم راحت و سلامت جان به در نبرده‌اند. مطالعه عاقبت چند بیماری‌ عالم‌گیر در دنیا نشان‌دهنده‌ تغییراتی مهم در فرهنگ و تمدن‌ امپراتوری‌های قدرتمند است. تاریخ می‌گوید شیوع طاعون (و بنا به قولی حصبه) در آتن در سال‌های ۴۲۶ پیش از میلاد باعث افت توان امپراتوری پرشکوه یونان و شکست و سرسپردگی در برابر اسپارت شد.

چندی‌بعد همین طاعون به حکمرانی دوران طلایی رم پایان داد. صد سال پس از تولد مسیح شیوع گسترده بیماری توان رومیان را چنان فرسوده کرد که دیگر یارای مقابله با گروه‌های پراکنده بربرها که تا عمق سرحدات آنها دست‌درازی می‌کردند، نداشتند. در همین ایام سخت و جانکاه یکه‌تازی طاعون، اعتقاد به آیین مسیحیت در میان رومیان به شکل غریبی گسترش یافت. چند صد سال بعد در سده پنجم میلادی امپراتوری بیزانس (روم شرقی) که تحت نفوذ ژوستینین حد و مرز نمی‌شناخت چنان با طاعون به زانو درآمد که در مقابل یورش مهاجمان ایرانی و سپس مسلمانان به قسطنطنیه (استانبول) مرکز بیزانس هیمنه‌ خود را از دست داد. در قرن چهاردهم میلادی کشتار طاعون که از آن به مرگ سیاه یاد می‌کنند، ساختار اجتماعی اروپا را به هم ریخت و سبب تغییرات فراوانی در فرهنگ تمدن غرب و آغاز دوران رنسانس شد. به دنبال این بلای خانمان‌سوز برده‌داری در اروپا لغو شد، دستمزد کارگران افزایش شدیدی پیدا کرد و کارآفرین‌ها را به صرافت تولید با کارگر کمتر انداخت. در قرن 16 میلادی دو امپراتوری عظیم آزتک و اینکا در آمریکای لاتین چنان تحت تأثیر آبله ضعیف شده بودند که اسپانیایی‌ها و بعد پرتغالی‌ها، فرانسوی‌ها، بریتانیایی‌ها و هلندی‌ها به راحتی توانستند قلمروشان را تصاحب کنند و فرهنگ و زبان خود را در آن مناطق توسعه دهند. می‌گویند آبله چنان بلایی بر سر این تمدن قدیمی آورده بود که حکمرانان به ندرت می‌توانستند گروه‌هایی متشکل و کوچک برای مقابله با استعمارگران جمع‌وجور کنند. در سال‌های ۱۷۷۰ تا ۱۷۷۲ میلادی طاعون چنان روسیه و زمامداری کاترین کبیر را درنوردید که بیش از صد هزار نفر از جمعیت روسیه تلف شدند. در این شرایط ناهنجار پوگاچف از فرصت استفاده کرد و با ادعای اینکه پطر سوم است علیه ملکه قیام کرد و دوران خونینی را در روسیه رقم زد. در قرن 19 از هندوستان آغاز شد و شش پاندمی جهانی و میلیون‌ها کشته بر جا گذاشت و متعاقب آن تغییرات فراوانی در توازن ساختارهای اجتماعی و تعریف سیاسیون از هژمونی قدرت ایجاد کرد. پاندمی آنفلوانزای اسپانیایی در ۱۹۱۹ (یک سال پس از پایان جنگ اول جهانی) به مرگ 40 میلیون نفر انجامید؛ یعنی دوبرابر تلفات جنگ. بررسی‌ها نشان داد که میزان سرایت عفونت‌ها در جوامع روی شاخص‌های دیگر نظیر شهر و روستانشینی و زادوولد تأثیرگذار است. به طوری که دیده شد در محیط‌های با ضریب نفوذ بیشتر بیماری‌های ساری، زادوولد و تراکم جمعیت شهرنشین کمتر می‌شود. در این حالت مردم به تشکیل زندگی‌های قبیله‌ای با تنوع کمتر در نحله‌های مختلف مذهبی و مراودات کمتر بین‌گروهی روی می‌آورند. در شرایط نفوذ بیشتر عفونت‌ها تمایل به چندهمسری بیشتر می‌شود و گویی جماعت به مردانی که امکان تکثیر ژن‌هایی مقاوم‌تر دارند، اقبال بیشتری نشان می‌دهد. در مجموع تاریخ نشان می‌دهد اوج آماج سهمگین بیماری‌های عالم‌گیر تنها به دوره گسترش بیماری خلاصه نمی‌شود و نیاز است که اندیشمندان و مصلحین هر جامعه گوشه چشمی به دوره‌ پساسرایت نیز داشته باشند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.