قرنطینه در شهر طاعونزده
بر اساس آییننامهای در پایان سده هفدهم در زمان شیوع طاعون میبایست تدبیرهای زیر اتخاذ شود. نخست، شبکهبندی دقیق و سفتوسخت مکان؛ بستن شهر و قصبههای اطراف، ممنوعبودن خروج از شهر یا قصبهها و مجازات اعدام برای کسانی که این قاعده را زیر پا میگذاشتند، کشتن همه حیوانات ولگرد و تقسیم شهر به محلههایی مجزا که یک داروغه برای اداره هر محله گمارده میشد. هر کویوبرزن زیر نظر یک گزمه بود که از آنجا مراقبت میکرد و اگر آنجا را ترک میکرد به مرگ محکوم میشد. فرمان داده میشد که در روزی معین همه در خانههای خود بمانند: خروج از خانه ممنوع بود و متخلف اعدام میشد. خود گزمه درِ هر خانه را از بیرون قفل میکرد و کلید آن را با خود میبرد و به داروغه محل تحویل میداد؛ داروغه هم کلید را تا پایان قرنطینه نزد خود نگه میداشت. هر خانواده آذوقه خود را از پیش تهیه میکرد؛ اما برای شراب و نان، مجراهای چوبی کوچکی از کوچه تا داخل خانه تعبیه میشد تا جیره هر فرد بهدست او برسد، بیآنکه میان فروشنده و ساکنان خانه ارتباطی برقرار شود، برای گوشت و ماهی و سبزی نیز از قرقره و زنبیل استفاده میشد. اگر زمانی خروج از خانه ضرورت مییافت، این کار بهنوبت انجام میگرفت تا هیچگونه برخوردی صورت نگیرد. فقط داروغهها و گزمهها و سربازان نگهبان حق رفتوآمد در شهر را داشتند. افرادی نیز موسوم به «کلاغها» که مرگشان مهم نبود، به خانههای آلوده و جسدها سر میزدند: کلاغها «افراد دونپایه و بیتشخص» بودند «که بیماران را حمل میکردند، مردهها را دفن میکردند، نظافت میکردند و بسیاری از کارهای پست و حقیر را انجام میدادند». [شهر طاعونزده] مکانی بخشبندیشده، بیحرکت و منجمد بود که در آن هر فرد جای ثابتی داشت و اگر از آن حرکت میکرد، به قیمت زندگیاش تمام میشد؛ حال یا با سرایت بیماری یا با مجازات و تنبیهشدن. بازرسی بیوقفه انجام میشد. نگاه همهجا مراقب و هشیار بود؛ شمار قابلملاحظهای از نظامیان تحت فرماندهی افسران ماهر و افراد شایسته و گروهی از نگهبانان جلوی دروازهها و شهرداری و در همه محلهها حضور داشتند. داروغه هر روز از محله تحت مراقبت خود بازدید میکرد و جویا میشد که آیا گزمهها وظیفههایشان را انجام میدهند یا نه و آیا مردم از آنها شکایتی دارند یا نه؛ داروغهها مراقب کردار آنان بودند. گزمهها نیز هر روز در کوی تحت مسئولیتشان گشت میزدند، در برابر تکتک خانهها میایستادند و تمامی ساکنان خانه را بهجلوی پنجره فرامیخواندند؛ هر فرد را با نام صدا میزدند؛ حال یکبهیک را جویا میشدند و ساکنان خانه مجبور بودند در پاسخ به این پرسشها حقیقت را بگویند وگرنه اعدام میشدند؛ اگر کسی جلوی پنجره حاضر نمیشد، گزمه میبایست علت را جویا شود و بدینترتیب بهسادگی درمییافت که آیا یا مرده و بیماری را پنهان کردهاند یا نه. هرکس در قفس خود محبوس بود، جلوی پنجره خود قرار میگرفت، به نامش پاسخ میداد و هنگامی که از او میخواستند خود را نشان میداد و این همه بازدید عظیمی از زندهها و مردهها بود. این مراقبت بر پایه نظام ثبت دائمی استوار بود: گزارشهای گزمهها به داروغه و گزارشهای داروغهها به عضو انجمن بلدیه یا شهردار... پنج یا شش روز پس از آغاز قرنطینه، پاکسازی تکتک خانهها انجام میگرفت. همه اهل خانه را از خانه خارج میکردند، اسباب و اثاثیه هر اتاق را کمی بلند یا آویزان میکردند، اتاق را عطرافشانی میکردند، درها و پنجرهها را بهدقت میبستند و حتی سوراخ کلیدها را با موم پر میکردند و سپس عطر را میسوزاندند. سرانجام در تمام مدت سوختن عطر، خانه را کاملا میبستند. چهار ساعت بعد ساکنان خانه میتوانستند به خانهشان بازگردند. این مکان بسته و بخشبندیشده که نقطهبهنقطه آن تحت مراقبت بود، مکانی بود که در آن فردها در جایی ثابت قرار میگرفتند، آنجا کوچکترین حرکت کنترل میشد، آنجا تمامی رویدادها ثبت میشد، آنجا که کار بیوقفه نوشتن، مرکز را به پیرامون وصل میکرد، آنجاکه هر فرد پیوسته از نو شناسایی میشد، معاینه میشد و در میان یکی از گروههای زندگان، بیماران و مردگان جا میگرفت و این همه الگویی فشرده از سازوکارهای انضباطی بود. نظم پاسخی بود به طاعون؛ کارکرد نظم آن بود که تمامی درهمآمیختگیها را از هم باز کند: درهمآمیختگی بیماریای که با درهمآمیختن بدنها با یکدیگر انتقال مییافت و درهمآمیختگی شرارت که با محوشدن ممنوعیتها بر اثر ترس و مرگ تکثیر مییافت. نظم جای هر فرد، بدن هر فرد، بیماری هر فرد ، مرگش و صلاح هر فرد را تعیین میکرد و این کار را از رهگذر اثر و نتیجه قدرتی همهجاحاضر و همهچیزدان عملی میکرد؛ قدرتی که به شیوهای قاعدهمند و بیوقفه خود را تقسیم میکرد تا بدانجا که به فرد و به آنچه سرشتنمای اوست و آنچه به او تعلق دارد و آنچه برایش روی میدهد، تعینی نهایی بخشد... طاعون بهمنزله شکل واقعی و نیز تخیلی بینظمی، انضباط را بهمنزله همبسته پزشکی و سیاسی خود داشت... در بنیانهای طرحهای انضباطی، تصویر طاعون معرف تمامی درهمآمیختگیها و بینظمیهاست. منبع: میشل فوکو، مراقبت و تنبیه، ترجمه افشین جهاندیده و نیکو سرخوش، نشر نی، صص ۲۴۷-۲۴۳
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.