در هم آمیختگی آزادی و سوسیالیسم
عامیانهترین انتقادی که به سوسیالیسم وارد میشود، اختناق و سرکوب آزادی در تجربه اتحاد جماهیر شوروی است. رابطه سوسیالیسم و آزادی چیست و نظریه مارکسیستی دراینباره چه میگوید؟ «سوسیالسم و آزادی» تألیف فریبرز رئیسدانا مجموعه مقالاتی است درباره آزادی، دموکراسی، عدالت اجتماعی و سوسیالیسم که تلاش میکند به این پرسش پاسخ دهد. این کتاب دربردارنده شانزده مقاله و چهار مصاحبه است که اغلب آنها در طول دهه هفتاد و هشتاد شمسی در نشریاتی از قبیل آدینه، فرهنگ و توسعه، نقد نو و... منتشر شده است. رئیسدانا در مقدمه میگوید برای آنکه «دوبارهفروشی» نکرده باشد، مقالات قبلی را تصحیح و مواردی را به آنها افزوده است. کتاب در سال 1386 از سوی «نشر دیگر» منتشر شد که ناشر کتابهای ارزشمند سوسیالیستی بود اما پس از چند سال از ادامه کار بازماند و توقیف شد.رئیسدانا در مقاله اول به توضیح وضعیت دموکراسی در کشورهای جهان سوم و نیمهپیرامونی میپردازد: «سابقه طولانی استبداد متمرکز امپراتوریهای شرقی، نبود تجربه دموکراسی نوع اروپایی، بیسوادی گسترده، غیرطبیعی بودن رقابت و عواملی مانند آن، همگی در جوامع کمتوسعه در کار بودهاند. اما دلایل ساختاری استبدادی سده بیستمی را باید عمدتا در مناسبات تولید و مبادله جهانی جستوجو کرد (ص 15). او دستاوردهای انقلاب کوبا و جنبش چریکی که او را در جوانی به مبارزات مسلحانه کشانده بود در دنیای امروز ازشمند میشمارد و البته این موضوع باعث نمیشود از وضعیت دموکراسی در کوبا انتقاد نکند. در مقاله «یأس آزادی، امید استبداد»، رئیسدانا درباره استبدادپذیری و شرایطی که باعث بازگشت استبداد میشود مینویسد و از ضرورت «یأس دگرگونکننده» در این شرایط میگوید. در دو مقاله «همسرایان و مخالفخوانان در ساختار سیاسی روسیه» و «شبح سرگردان بازمیگردد؟» که در سالهای اولیه پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال 1996 نوشته شدهاند، نویسنده تبحر کمنظیر خود را در تحلیل انضمامی وضعیت ژئوپلیتیک منطقه و جریانها و احزاب موجود در جمهوریهای تازهاستقلالیافته اتحاد جماهیر شوروی نشان میدهد.در متن سخنرانی در کنگره حزب سبز آلمان پژوهش دامنهدار خود را درباره وضعیت محیط زیست ایران تشریح میکند و علل مختلف ساختاری و اقتصادی آن را بررسی میکند. در مقاله استبداد- ضداستبداد شرقی به نظریه شیوه تولید آسیایی و رویکردهای مختلف مارکسیستی و شورویایی به آن و همچنین آثار منتشر شده درباره آن در فضای فکری ایران و رابطهاش با استبداد تاریخی در ایران میپردازد. در مصاحبه «اتحادهای سیاسی» به شرح و نقد رویکرد جبههای و اتحاد عمل و همسویی نیروهای چپ در فعالیت سیاسی و مسائل مبرم اجتماعی دراینباره بهویژه دموکراسی، جامعه مدنی، اتحادیههای کارگری و اتحادیههای مدنی اشاره میکند.در مقاله «نکبت جباریت» سرنوشت صدام حسین و تهاجم نظامی آمریکا به عراق را بررسی میکند. در مقاله «آی مطبوعات! من درد مشترکم، مرا فریاد کن» که در 1382 نوشته شده به نقد وضعیت روزنامهها اصلاحطلب تا اوایل سال 1379 میپردازد. در مقاله «بلای جان شریعتی»، شریعتی را روشنفکری نهچندان سنتگریز میداند که خلاقیت موفقیتآمیزی در کار او نمیبیند و از میان شش عرصه مهم بحث روشنفکری یعنی حقیقت، عدالت، زیبایی، آزادی، رفاه و بالندگی بیشتر به حقیقت و عدالت میپرداخت. در مقاله «همآوایی روشنفکران و مردم» تعاریف مختلف و رویکردهای تاریخی به مفهوم روشنفکری و رابطه آن با مردم تحت ستم را واکاوی میکند. در مصاحبه «راه سوم، کژراهه است» به تاریخچه شکلگیری راه سوم در حزب کارگر انگلیس میپردازد و آن را یک اختراع ضروری بخشی از سرمایهداری میداند که در آن زمان بهویژه در اروپا با تنگی نفس روبهرو شده بود.در مقاله «سندیکا و سندیکالیسم» و «روز جهانی کارگر» به همپیوندی مطالبات ویژه کارگری و دموکراتیسم اجتماعی میپردازد. در مصاحبه «در دفاع از سوسیالیسم» که در سال 1384 با روزنامه شرق انجام داده، به تحلیل بافت اقتصاد ایران، اقتصاد دولتی و اقتصاد اجتماعی و اقتصاد آزاد، تحلیل طبقات، نقش رانت، انحصار، سیاستهای نولیبرالی، انتخاب احمدینژاد و رویکرد اقتصادی او و مسائلی مانند بیکاری و حقوق زنان کارگر میپردازد. در مقاله «نگاه آزادوار به سوسیالیسم» به مرور آرای نظریهپردازان مختلف مارکسیست مانند گرامشی، لوکاچ، برشت و بنیامین درباره رابطه هنر و سوسیالیسم و نقد نظریات آیزایا برلین درباره آزادی میپردازد. در مقاله «انتظار از جنبش دانشجویی»، جنبش دانشجویی را در تاریخ معاصر ایران تا سال 1384 که دفتر تحکیم وحدت دست بالا را در دانشگاه در اختیار داشت، مرور میکند. مقاله بعدی ترجمه مقاله مهم پل سوییزی با عنوان «بحران در نظریه مارکسیستی» است که با توجه به دیگر مباحث مطرحشده در کتاب، رئیسدانا آن را در کتاب گنجانده است. مقاله پایانی کتاب «سرمایه اجتماعی؛ تدبیر اجتماعی نولیبرالیسم» نقد مفهوم «سرمایه اجتماعی» در نظریه رابرت پاتنام و در واقع روند شکلگیری و اجرای توافق اول واشنگتن است که امروز تحت عنوان جهانیسازی نولیبرال در اقصینقاط جهان پیاده شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.