خاورمیانهای ناآرام و رویاروییهای تهران - واشنگتن
عباس پرورده- کارشناس مسائل خاورمیانه
در این سالها که جهان عادت به صدرنشینی خاورمیانه در رسانهها داشته، در آخرین روزهای سال خورشیدی یک پاندمی، وضعیت را دگرگون کرد و کرونا را جایگزین خاورمیانه در رأس رویدادها کرد و خاورمیانه و همه رویدادهایش به یک سوژه دست چندم تبدیل شد. از رویکرد امنیت بینالملل، بین تهدید و احساس تهدید تفاوت وجود دارد. احساس تهدید فراگیر جهانی از بیماری بسیاری از معادلات را تحت تأثیر قرار داده است؛ حتی در برخی تحلیلها با یادآوری همهگیریهای تاریخی که در گذشته روی دادهاند، این اعتقاد وجود دارد که همهگیریها گاهی معادلات سیاسی و نظام بینالملل را دگرگون خواهند کرد که بعید نیست. از همین حالا برآورد خسارات اقتصادی شیوع کرونا در جهان به یک تریلیون دلار رسیده و از این مهمتر فضای بیاعتمادی به دستاوردهای اقتصادی و فناوری که پشتوانه مهمی برای معادلات کنونی نظام بینالملل است، سؤالات بیپاسخ زیادی را درباره آینده رقم زده است.
اکنون، در روزهای پایانی سال 1398 خورشیدی، خاورمیانه که در حال پشتسرنهادن سالی پرالتهاب است، تحت تأثیر ترس از کرونا بسیاری از تعارضها را موقتا کنار نهاده و به بقا میاندیشد. اگرچه کانونهای بحران در منطقه کمابیش فعال هستند؛ اما دغدغه اصلی در جای دیگری متمرکز شده است. بههرحال مروری بر رویدادهای سالی که به انتها رسیده، خالی از لطف نیست و تحلیلی گذرا بر آنچه گذشت، میتواند چشمانداز رویدادها را در آینده بهتر در معرض دید قرار دهد. در سالی که گذشت، تهران و واشنگتن، دو بازیگر مطرح منطقه، پس از ترور سردار قاسم سلیمانی، رویدادی تقریبا بیسابقه در سابقه تنشهای بین دو کشور داشتند که تا بالاترین نقطه رویارویی نظامی پیش رفتند؛ اگرچه بنا بر مصلحت وارد یک جنگ گسترده نشدند. از این مهمتر، چند کشور خاورمیانه با جنبشهای مردمی از جنس متفاوت دست به گریبان شدند. جنبشهایی که به چند دلیل برای نخستین بار زنگ هشدار را در این منطقه به صدا درآوردند. ویژگیهایی که این جنبشها را که عموما در شکل تظاهرات خیابانی بروز کرد، از بحرانهای پیشین متمایز میکند، این است که اولا نشانی از قومیتگرایی نداشتند؛ برخلاف اینکه حیاتبخش
اکثر اتفاقات در تاریخ منطقه قومیت و مذهب بوده است. دوم اینکه عموما مطالبات مدنی و اقتصادی بودند، سوم نبود یک ساختار حزبی یا تشکیلاتی و وجود رهبر کاریزما در این جنبشها بوده است. به عبارت دیگر خاورمیانه نخستین بار شاهد یک جهانبینی جدید از مطالبات در برابر دولتها بوده است. عراق، مصر و لبنان مهمترین مناطق ظهور چنین جنبشهایی بود و این نقطه عطفی در تاریخ خاورمیانه خواهد بود؛ اما آنچه التهابات در خاورمیانه را در سال گذشته به نقطه اوج رساند، یک عبارتپردازی فریبکارانه با پوشش دیپلماسی به نام «معامله قرن» بود. معامله قرن با هدف ظاهری صلح در مناقشه فلسطین از سوی دونالد ترامپ بر سر زبانها افتاد؛ اما پس از یک سال پروپاگاندا در رسانهها مانند کوهی شد که موش زایید. گذشته از آنکه همه جهان، به جز اسرائیل و آمریکا با آن مخالفت کردند، وقتی مفاد آن از سوی ترامپ فاش شد، جز اشغال بیشتر سرزمینهای فلسطینی نکته جدیدی نداشت؛ اگرچه چند کشور کوچک حاشیه خلیج فارس هم در مراسم رونمایی از آن بر رسوایی انشقاق بین ملل اسلامی برگ جدیدی افزودند. عراق، در سالی که گذشت، به زمین اصلی رویاروییهای تهران و واشنگتن تبدیل شد؛ اما
پیشازاین نارضایتیهای عمومی از ناکارآمدی و فساد دستگاههای دولتی نخستوزیر را مجبور به استعفا کرد و زمانی طولانی از تعلیق در پارلمان و دولت را رقم زد که همچنان ادامه دارد.
در سوریه، مهمترین کانون رویاروییهای بازیگران و خردهبازیگران سالهای گذشته منطقه، اگرچه بشار اسد با کمک متحدانش اکنون بخشهای زیادی از خاک کشور را در اختیار گرفته؛ اما عمده زیرساختهای سوریه بر اثر جنگ از بین رفته و اقتصاد فروپاشیده است. قدرت مرکزی ضعیف شده و با کمکهای متحدان قابل دوام است. اگرچه هنوز نبرد برای آزادسازی بخشهای شمالی بهویژه در ادلب ادامه دارد؛ اما ترکیه بهعنوان یکی از مدعیان بازی در سوریه هنوز حاضر به پذیرش موفقیت ائتلاف حامی دمشق نیست و یک سردرگمی دیپلماتیک را برای دیگر بازیگران ایجاد کرده است. عربستان، با پسوند آل سعود هم این روزها در حال تسویهحسابهای سیاسی درونقبیلهای است. به نظر میرسد محمد بن سلمان، ولیعهد جوان و جویای تخت سلطانی، بر سیاق دیگر مستبدان قبل از فروپاشی نظم موجود با بگیر و ببندهای جدید در حال زمینهچینی یکسرهکردن کار مزاحمان درون کاخهای پادشاهی است.بههرحال خاورمیانه براساس سنتهای خود حرکت میکند و این سنتها همچنان با بسیاری از الزامات نظام بینالملل که خود را مقید به قواعد مدرن میپندارد، سر ناسازگاری دارد؛ اگرچه تعیین مرزهای دقیقی بین سنت و مدرنیته
همچنان در ابهام است و خاورمیانه در معرض انتخابهای دو یا چندگانه این قواعد متحیر مانده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.