روزنامهنگاری و چالش همیشگی با شبکههای اجتماعی
سامان موحدیراد
در آخرین روز کاری سال اگر بخواهم فهرستی از چالشهای کاریام تهیه کنم؛ بیشک یکی از سرفصلهای آن رابطه منِ روزنامهنگار با شبکههای اجتماعی و تأثیرهایی است که از آن میگیرم. نمیدانم اوضاع در جاهای دیگر دنیا چگونه است؛ اما در ایران به دلیل شیوههای خاص اطلاعرسانی شبکههای اجتماعی و راست و دروغهای آن به مرجع معتبری برای مردم و حتی رسانهها تبدیل شده است. جریان سانسور در ایران موجب شده تا در یکی، دو سال گذشته شبکههای اجتماعی به مرجع دستاولی برای تولید و انتشار اخبار تبدیل شوند. مرجعیت از روزنامهها و خبرگزاریهایی که در دام خطوط قرمز زیادی افتاده بودند، گرفته شد و به حسابهای توییتری که اغلب نام و نشانی ندارند؛ اما دنبالکننده زیادی دارند، سپرده شد. دام و وسوسه این شبکهها چنان گسترده است که با وجود تذکر چندین و چندباره به خودم درباره رعایت اصول صحتسنجی اخبار باز هم در تلهشان افتادم و اشتباه کردم. آخرین بارش همین بهمن گذشته بود که خبر درگذشت محمدرضا شجریان را باور کردم و حتی در توییترم هم درباره آن نوشتم؛ موضوعی که موجب شرمساری خودم هم شد. بااینحال و با وجود مراقبتهای فراوان نمیتوانم از تأثیر
شبکههای اجتماعی بر خودم در پیگیری سوژهها، دنبالکردن اخبار و تلاش برای یافتن حقیقت بگذرم.در این سالها و در صحبت با روزنامهنگارهای زیادی هم میبینم که شبکههای اجتماعی بهویژه توییتر به یکی از دست اولترین معادن پیداکردن سوژه، داشتن پاسخ برای پرسشها و چالشها و همچنین قضاوت درباره رویدادهایشان تبدیل شده است. همه اینها در حالی است که میدانیم در شبکههای اجتماعی، حداقل در میان کاربران فارسیزبان شبکههای اجتماعی، تعداد زیادی کاربر غیرواقعی مشغول فعالیت هستند. کاربرانی که از اعضای ارتشهای سایبری این سو و آن سوی مرزها تشکیل میشوند و هرکدامشان به طرز عجیبی تلاش میکنند در جهت منافع خودشان ذهن کاربران را تحت تأثیر قرار دهند. به جز ارتشهای سایبری و اکانتهای فیک که بخش تیره و تار شبکههای اجتماعی است طبیعی به نظر میرسد که بسیاری از کاربران حقیقی هم در جهت خواستههای خود به بازنمایی حقیقت بپردازند. ماجرا وقتی کمی خطرناک میشود که ببینیم همان حرفهایی که از دل این اکانتها بیرون میآید بر زبان افرادی از گروههای مرجع جامعه بنشیند. خیلی اتفاق افتاده که ببینیم در یک موضوع داغ در یک مقطع خاص آدمهای مختلف
اظهارنظرهای مشابهی میکنند. وقتی پیگیر ماجرا بشوی میبینی این جواب یکسان گروههای مختلف از دل یک حساب پرمخاطب بیرون آمده و دست به دست شده تا همه جا را گرفته. بعضی وقتها از زبان مجریهای صداوسیما شنیده میشود گاهی در استوری اقوام دیده میشود و خلاصه به یک پاسخ ثابت و انکارناپذیر تبدیل میشود. شاید این حد از تأثیرگذاری شبکههای اجتماعی روی کاربران دیگر محل سؤال نباشد و بخشی از سرگرمی روزانه آنها باشد. اما تأثیرگذاری این جنس تولید محتواها بر جریان روزنامهنگاری چیست؟ جریانی که از یک سو به دلیل خطوط قرمز، دسترسیهای محدود به منابع و محدودیتهایی که برایش ایجاد شده راهی جز جستوجو بخشی از واقعیت در شبکههای اجتماعی ندارد و از سوی دیگر غرقشدن در دنیای این شبکههای اجتماعی هم خطراتی دارد که ممکن است راه پیداکردن واقعیت را ببندد. اگر بخواهم از نظر حرفهای برای سال جدید هدفی برای خودم تعیین کنم بیشک یکی از آنها تعیین تکلیف رابطه خودم به عنوان خبرنگار با شبکههای اجتماعی است. اینکه باید با چه فاصلهای از هم بایستیم و همدیگر را نگاه کنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.