جستوجوی هویت از راه جستوجوی کار
اصغر نوری
میشل ویناور یکی از مطرحترین نمایشنامهنویسان معاصر فرانسه است که آثارش را بزرگترین کارگردانهای تئاتر در فرانسه و دیگر کشورهای دنیا به روی صحنه بردهاند. تئاتر او، «تئاتر زندگی روزمره» است و بر پایه کلام ساخته میشود؛ خودش میگوید: «حرکت من از کلام است، هر کلامی، کلامی به شکل افراطی یا معمولی». تئاتر او تصویری از زندگی روزمره به دست میدهد که در عین سادگی ظاهری، پر از آشفتگیهای پنهان است، لبریز از آشفتگی زبانی و معنایی. او با جایگزینکردن «چندصدایی» به جای دیالوگنویسی، از یک طرف پیشپاافتادگی موقعیتهای ساده زندگی روزمره را به امری پیچیده، هولناک و اضطرابآور بدل میسازد و از طرف دیگر، به ریتمی در کلام میرسد که مهمترین عنصر دراماتیک نمایشنامههای اوست، طوری که کارگردان، میتواند هر کاری که بخواهد با نمایشنامههای او بکند جز بیاعتنایی به این ریتم؛ چون بدون درک و اجرای آن، هیچ نمایشی ساخته نخواهد شد.
«درخواست کار» یکی از همین نمایشنامهها و مهمترین اثر ویناور است که بار اول، سال 1972 در جشنواره اوینیون فرانسه اجرا شد و واکنشهای متفاوتی برانگیخت. داستان، یا داستانهای نمایشنامه، از زندگی روزمره اواخر دهه 60 میآید. چهار شخصیت داریم که از اول تا آخر روی صحنه هستند و «با هم» و یا «همزمان با هم» حرف میزنند. پدری پنجاهوچندساله و بیکار در حال مصاحبه با مسئول استخدام یک شرکت مسافرتی است و همزمان، همسر او که از وضعیت زندگیشان ناراضی است و دختر نوجوانش که طرفدار جریانهای چپ مه 68 است و انگار باردار، با هم و یا با پدر حرف میزنند. این شکل پیچیده و بدیع دیالوگنویسی (و یا دیالوگنانویسی) اینطور ساخته میشود که هیچکس (یا تقریبا هیچکس) جواب مخاطبش را نمیدهد، بلکه به «دیگری» جواب میدهد. به عنوان مثال، مسئول استخدام از پدر چیزی میپرسد و پدر به جای جواب به او، چیزی میگوید که انگار جواب یا سؤالی از دختر یا مادر است و بعدتر، چند سطر پایینتر، جواب آن سؤال مسئول استخدام را میدهد. در واقع، بین اعضای خانواده، مثلثی بسته از حرفهای روزمره زندگیشان شکل میگیرد که گهگاه، مسئول استخدام، بی هیچ منطق و دلیلی، از یکی از رأسهای آن وارد گفتوگو میشود. مکان گفتوگو، هیچکجاست و همهجا؛ دفتر شرکت مسافرتی، خانه، خیابان و... موقع خواندن نمایشنامه، آنقدر درگیر کشف منطق حرفها و مبدأ و مقصدشان میشویم که بههیچوجه نمیتوانیم حرکت جسمانی یا هر نوع جابهجایی صحنهای را تصور کنیم. انگار چهار نفر در چهار نقطه صحنه، هیچ فرقی نمیکند کجا و چطور، به زمین پرچ شدهاند و مثل چهار ساز، همزمان، دو به دو، یا تک تک به صدا درمیآیند، و ما دنبال صداها میدویم تا بفهمیم چه کسی دارد با چه کسی حرف میزند و درباره چه چیز. با اینهمه، پیگیری این مونتاژ کلامی، در نهایت، ما را به مفهوم بنیادی نمایشنامه میرساند. تم اصلی «درخواست کار»، ازدستدادن جایگاه است؛ نه تنها جایگاه شغلی به عنوان یک کارمند در یک شرکت تجاری، بلکه ازدستدادن جایگاه در جامعه و خانواده و در نهایت، ازدستدادن جایگاه در هویت شخصی. ویناور، استادانه، موضوعی را که میتوانست دستمایه یک ملودرام اجتماعی شود، به اثری عمیق و چندلایه بدل میکند که در آن، جستوجوی کار در واقع جستوجوی هویت ازدسترفته است. درخواست کار، میشل ویناور، ترجمه زیبا خادمحقیقت، نشر بیدگل، 98
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.