از تاریخ و رنج شخصی
محمود حدادی
خواستهاید از کتابی یاد کنم که بتواند مشایع روزهای نوروزی، همدم خلوت و بسا انزوای بیشترِ کسان در این روزهایی باشد که تازگی و طراوت بهار را میآورند، بااینحال خاطر را به گذشته دور تاریخ میبرند، به دوران بیماریهای همهگیری که گاه بیشتر از هر جنگ هستی انسانها را خاکستر میکردند، با مرگهایی گروهوار به دست دشمنی همهجا حاضر و بااینحال ناپیدا، از جمله طاعون.
از سیمون داخ، شاعرِ آلمانیِ قرنِ هفدهم شعری هست در توصیف بچه خردسالی که آلوده به وبا، در خانه آخرین ساعات عمر را میگذراند؛ درحالیکه مادر، در همان خانه و تنها یک دیوار دور از او، هیچ چاره جز گریه بر حال این فرزند ندارد که پیشاپیش از کفرفتهاش گرفته است. درک رفتار دوگانهای که طبیعت همواره با انسانها داشته است، درک این مهر آمیخته به قهر، با شرایطی که در تنگنای آن قرار گرفتهایم - امروز- امری آسانتر شده است. بااینحال کتابی که خوشتر دارم در این چارچوب معرفی کنم، درباره شیزوفرنی طبیعت و بیماریهای همهگیر نیست، بلکه درباره مقدم یا مشایع همیشگی این بیماریهاست: جنگ. و آن کتاب «نفثة المصدور» است، کتابی تاریخی اما از دیدی بسیار شخصی و از زبان یکی از یاران نزدیک سلطان جلالالدین خوارزمشاه درباره حمله مغولان به ایران. شهابالدین محمد نَسَوی، نویسنده این کتاب خود از بزرگان آبایی خراسان بوده است و از نزدیک شاهد چند جنگ پراکنده و در همهحال ناپیگیر و نارسای این شاه خام و خودپسند با مغولان. و پس از آن البته شکست و صد فاجعه برای کشور: «...معماران تاتار رسیدند، خشت روی خشت نگذاشتند و در خندقها به جای آب خون بستند و در اطراف همچون دشتبانان مترسک انسان نهادند...» و صد بلا بر سر این مرد محتشمی که روزگاری سیصد راس گوسفند هدیهاش میکردند، و اینک آوارهای جنگی بود در بدر، در سرزمینی بیسامان. پس راهزنان در سرمای هولناک زمستان حتی از پیراهن و پایافزارش نگذشتند. آوارهای مطلق عور در دشتی بیکران از برف. «...در راه سخت و هوای سرد، پیاده و بیلباس و آذوقه...» کتاب آمیزهای است از تاریخ و رنج شخصی، آن هم از نگاه آدمی از نزدیک آشنا به مسایل کلان کشور و شاهد تصمیمگیریهای ضدونقیضِ حاکمانی که سرنوشت سرزمینی پهناور به وجود شخص آنان گره خورده بود، بیآنکه از این نظر به عمق مسئولیت خود آگاهیای داشته باشند. از اسم این کتاب هیچ نترسیم. البته این عنوان عربی نشان میدهد که متن در اوج سایهانداختنِ زبان عربی بر نثر دربارهای ایرانی نوشته شده است. و حضور واژگان عربی در بافت این جملههای سراسر تصویری و تکاندهنده جابهجا مزاحم هم هست. برای همین نسخهای که جا دارد به این مناسبت از آن یاد کنیم، ترجمه «درونزبانی» آن است، بازنویسیِ به استواری با اصل هماهنگِ آن به قلم دکتر منصور ثروت، که عنوان کتاب را هم - بهجا- به فارسی آورده است: «درد دل، تحریر نوین نفثه المصدور»، نوشته شهابالدین محمد منشی نَسَوی، چاپ نشر علمی، 1391، با مقدمهای رسا در شرح آن روزگار. این کتاب نهچندان پرحجم را از کتابفروشی طهوری تهیه کرده بودم. یقین که کتابفروشی دیگری پیدا خواهد شد که آن زندهیاد را، با موسسه محترم و بااینحال در این میان به تعطیلی محکومشدهاش، سرمشق خود بداند و این کتاب را، با همان چاپ قدیمی، یا چاپی جدیدتر، در قفسههایش داشته باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.