کتابی پرحسرت از کارهای ناشده
رضا کوچکزاده
بسیاری از کتابها را بارها در کتابفروشیها و در تبلیغات مجازی میبینیم و طبیعیست که آنها را بشناسیم و بسیاریمان ناخوانده از کنارشان نگذریم. در برابر این کتابها، برخی کتابهای خوب کمتر دیده میشوند. کشف این کتابها همواره برایم ارزشمند است و کمتر از خواندن آنها پشیمان شدهام.
روزی در پی جستوجوی نکتهای برای تئاتر نوین ایران کتاب لورتا را دیدم و برایم بسی خواندنی شد. بر اساس شناسنامهی کتاب، «بردی از یادم» به سال 1393 نشر یافته است؛ شگفت است که من کنجکاوِ کتاب، دو سالی پس از چاپ دیدمش. شاید هم پخش نامناسب کتاب در این ندیدن، بیتأثیر نباشد. اینک اما خواندنش از چند سو برایم ویژه شد؛ 1. آشنایی بیشتر (گرچه پر ابهام) با لورتا که کمابیش در همهی تاریخهای تئاتر نوین ایران تنها به نامی از او بسنده شده است و بهآسانی از او، دورهاش و تئاترش گذشتهاند؛ بیآنکه تحلیلی در پی داشته باشد. 2. آشنایی بیشتر با بخشی از تاریخ تئاتر ایران از پس سالها (که شاید به سبب محدودیتهای سیاسی که در دورهی پهلوی برای عبدالحسین نوشین ــهمسر لورتاــ پیش آمد و سپس بهآتشکشیدن تئاتر سعدی در مرداد 1332 ـکه لورتا در زمان زندانیشدن نوشین بنیاد نهاده بودـ کسی نتوانست یا نخواست بهدرستی افزودههای او را بر تئاتر و فرهنگ ایران بنگارد). 3. خواندن در این روزهای دشوار ـکه از افسردگی بیدرمان به خواندن کتابها یورش بردهام تا پناه امنی برایم باشندـ در دورهایست که زاون دیگر با ما نیست و جایش خالیست. 4. در همهی دورههای این سرزمین مادری، مردمانی مییابیم که همهی آرزوشان آن است که بیمزاحمت و آزار به تخصص خویش بپردازند و شگفت آنکه چنین کسانی بیش از دیگران آزار دیدهاند؛ در حالی که هیچکس به بدی از آنها یاد نکرده. لورتا، میرسیفالدین کرمانشاهی، میرزادهی عشقی، عباس نعلبندیان، بهرام بیضایی و... تنها اندکی از میان آنها هستند. اما دربارهی کتاب «در پاییز ۱۳۷۶ به دیدن لورتا رفتم. اما دیگر او نبود و کسی در خانه را به رویم نگشود. در سفر پیش از آن، لورتا را دیگر آن لورتای همیشگی نیافتم. بیحوصلگی و فراموشی، سراغش آمده بود و سعی میکرد آن را پنهان کند. نمیدانستم آن پاییز و آن دیدار، آخرین است. به همین دلیل در سفر ۱۳۷۷ به دیدارش شتافتم؛ در خانه به رویم گشوده نشد. به این امید که شاید این خواب، پایانی خوش پیدا کند به پارک شهر (Stald Park) رفتم. پارکی که لورتا عادت داشت عصرها به آنجا رود و مجموعه گلهای زیبا و تندیس اشتراوس نامی را تماشا کند که در آنجا بود و ساعتی را نیز همانجا بماند. اما لورتا نبود. به پارک فولکس (پارک مردم) رفتم که مملو از گلهای سرخ بود؛ لورتا گل سرخ را دوست میداشت. باز هم لورتا نبود. دوباره به خانهاش بازگشتم. همسایهها خبر تلخ مرگ او را دادند». این آغاز پرکشش و جذاب (و البته اندوهبار) در پیشگفتار، سبب میشود نتوانم از روایت زاون بگذرم و آن را مشتاقانه و پیوسته میخوانم. آرامآرام سیمای زنی برایم آشکار میشود که پر از نیکی و نیکاندیشی و درستی بود و هماره میکوشید در دوستی، زندگی و البته بر صحنهی تئاتر بهترین باشد. زنی که با صادق هدایت دوستی داشت و سیر دگرگونی تئاتر ایران را در کنار نوشین زیسته بود، برایش جنگیده بود و شاید مهمترین تجربهی زیستهی او درک این دگرگونی و تأثیر خودش بر این رویکرد بود. زنی که هرگز کسی دربارهاش بد نگفت و به بدی از او یاد نکرد و در اوج نداریاش، کسی تهیدستی او را درنیافت و ندید که آراستگی سادهی خویش را از یاد ببرد. او که اسطورهی بازیگری و فرهنگ شد برای نسلهای پس از خود و شوربختانه مجالی نیافت تا تجربههایش را بیواسطه به نسل پسین برساند. راستی چرا جامعهی ما هماره با چنین کسانی که نادرند، رفتاری ناشایست دارد و زندگیشان در حصار ناامنی میگذرد؟ لورتا هایراپتیان (1290- 1377) از مهمترین بازیگران و کنشگران تئاتر دههی 1320 و سالهای آغازین دههی 1330 ایران است. لورتا که از 14سالگی به صحنهها راه یافت و استعداد و توانایی ویژهاش سبب شد خیلی زود در کارش پیشرفت کند به همراه پری آقابایوف، سیرانوش و برخی دیگر، از نخستین بانوان ارمنی تاریخ تئاتر ایران است که به صحنهها آمدند تا از زنپوشی مردان بکاهند. او از شاگردان هایک کاراکاش بود و کمابیش با همهی کارگردانان پرآوازهی دورهاش همکاری داشته است؛ ارباب افلاطون شاهرخ، واهرام پاپازیان، رفیع حالتی، معزالدیوان فکری، میرزادهی عشقی، عبدالحسین نوشین، اسماعیل مهرتاش و... و بعدها اُوانسیان و مهدی هاشمی. او که موفقترین بازیگر زن دورهاش بوده است، پس از کودتای 1332 مجبور میشود در پی نوشین ایران را ترک کند و پس از فراز و نشیبی ناخوشآیند به روسیه (شوروی آن زمان) میرود و در آنجا میماند. گرچه آنجا به آکادمی تئاتر مسکو میرود تا از نزدیک با آموزههای استانیسلاوسکی و دیگرانِ پس از او آشنا شود و زبان علمی تئاتر را هم بیاموزد، دوری از اجرای تئاتر و صحنه سبب افسردگیاش میشود تا آنجا که با همهی خطرها که حکومت از نظر سیاسی برایش ساخته بود، بر آن میشود که تنها به ایران بیاید و نوشین را پشت سر گذارد. ولی در بازگشت درمییابد که ایران، دگرگونیهای بسیاری از سر گذرانده و آن ایران پیشین نیست که او را بخواهد. اتلّو، توپاز، وولپن، مستنطق، سرگذشت وشمگیر، پرندهی آبی، چراغ گاز، گناهکاران بیگناه، پیراهن ابریشمی، بادبزن خانم ویندرمیر، ازدواج به سبک ایتالیایی، همانطور که بودهایم، خلوت خفتگان، ادیپوس شهریار، اوژنی گرانده، دوجلاد و ایوولف کوچولو، تنها بخشی از نمایشهای او هستند. لورتا از زمان انقلاب که نتوانست آخرین تجربهی بازیگریاش را بر صحنه اجرا کندـ ایران را ترک کرد و به وین رفت تا در کنار تنها پسرش زندگی را ادامه دهد. بهراستی از 1357 تا 1377 (20 سال دور از صحنه) برای بازیگری که مهمترین عشق زندگیاش صحنه بوده، چهگونه گذشته است؟ و او چهگونه این همه را تاب آورد؟ در بخش نخست کتاب، سه گفتوگوی قوکاسیان را با لورتا میخوانیم؛ گفتوگوهایی که سالهای پایانی زندگی او در وین انجام شده و هر یک از آنها در سالی متفاوت. همهی این سالها، زمانیست که لورتا مدتهاست از صحنه دور بوده و طبیعیست که بیحوصله باشد و یا با زرنگیهای زنانهاش نخواهد پرسشهای زاون را جدی بگیرد و پاسخی دقیق به آنها بدهد. و چنان برای زاون چهرهای اسطورهای و دور از دسترسی داشت که نخواهد با شگردهایش او را به گفتن بیشتر وادارد. گرچه از میان شوخیها و گفتوگوهای گذرایش هم میتوان به بخشهایی از او پی برد. در بخش دوم کتاب، گفتوگوهایی آمده با همکاران و آشنایان لورتا که از نزدیک او را درک کردهاند یا با او همکاری داشتهاند؛ از میان آنها شاید گفتوگوی آربی اُوانسیان خواندنیتر و دقیقتر از دیگران باشد و البته که جای صحبتهای سوسن تسلیمی ـهمبازی لورتا در نمایش خلوت خفتگانـ در کتاب خالیست که از ویژگیهای جزیینگر بازیاش بگوید. مهمتر از همهی اینها شاید بخش سوم کتاب است که نمایهای دقیق از نام کسان، نمایشها و فیلمها را در بر دارد و به پژوهندگان کمک میکند تا به سرعت آثار را بازیابند. همچنین جدولی ارزشمند که زاون از همهی آثار لورتا پدید آورده است. زاون که تجربههای خوبی در کتابهایی از این گونه داشته است، توانسته کتابی ارزشمند و کارآمد را پیریزی کند. شاید کیفیت کتاب او و درستیاش را زمانی بهتر دریابیم که آن را با کتاب نصرت کریمی رویارو کنیم؛ یادنامهی عبدالحسین نوشین که دادههایش بسی بیش از کتاب زاون است ولی تدوینش چنان است که به کشکول مانندهتر است تا کتاب. لورتا که در گفتوگوهای این کتاب، چندین بار از بحث اصلی سراغ خاطرههای دورترش میرود از روزهای آخر نوشین هم یاد کرده است؛ «دکتر خانلری که شوهرخواهر فرزاد بود از دوستان نوشین بود و هنگامی که نوشین در بستر مرگ بود واژهنامهی شاهنامهی فردوسی را برای خانلری فرستاد. خانلری هم رفته بود و اجازهی چاپ آن را از شاه گرفته بود. حالا هم شنیدهام مرتب کارهای او در ایران تجدید چاپ میشود ولی تا جایی که میدانم [نوشین] به ایران نیامد. او مایل به گرفتن دکترای ادبیات فارسی بود. زبان فارسی را بسیار زیاد دوست میداشت و به زبان فارسی هم بسیار مسلط بود و گاهی به بزرگ علوی میگفت تو هم مسخره کردهای! تو که زبان فارسی بلد نیستی! نوشین عاشقانه فردوسی را دوست داشت و همیشه اشعار فردوسی را برای خودش دکلمه میکرد. نوشین رفت ولی تأثیر او بر هنرپیشههایی که تربیت کرد باقی ماند. فکر میکنم همین کافیست». بردی از یادم،به کوشش زاون قوکاسیان،نشر خجسته
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.