یکی از آن گوهرهای گرانبها
فواد نظیری
در این سالهای دهه ۹۰، از صدرالدین الهی، روزنامهنگارِ مؤلّف و پیشکسوت، دو کتاب مهّم و بسیار خواندنی منتشر شده است. یکی حدیث نفسِ او -بیوگرافی- با عنوان در «بازارچهی زندگی با سعدی»، و دیگری «نقد بیغش»، مجموعه گفتوگوهای الهی با پرویز ناتل خانلری. این دو کتاب که دو وجه مجزا از کارنامه قلمی الهی را تشکیل میدهند، در یک فصل مشترک دارای جذبهیی فوقالعادهاند؛ و آن نثر بسیار دلنشین، طناز، یگانه و ویژهی نگارنده است، که کتاب نخست را به یقینِ این قلم تبدیل به یکی از بهترین مجموعه داستانهای دلانگیز ادبیات امروز کرده است، و مقدمهی کتاب دوم در ۷۵ صفحه نیز همچنین.
«نقد بیغش» شایستهترین و گویاترین عنوانی است که برای این کتاب انتخاب شده است. کتاب شامل گفتوگوهایی است که در چند نشست با دکتر پرویز ناتلخانلری صورت پذیرفته و چاپ آنها نخست از جمعه ۱۳ مردادماه ۱۳۴۶ در مجله «سپید و سیاه» آغاز شده و تا جمعه ۵ آبانماه همان سال به پایان رسیده است، و اینک ما آن گفتارها را در کتابی حدود ۳۰۰ صفحه در اختیار داریم. به تقریب هفتاد درصد حجم کتاب متمرکز بر صادق هدایت است و سپس دیدگاهها و خاطرات استاد خانلری است مرتبط با بزرگ علوی، ملکالشعرای بهار، نیما یوشیج و صادق چوبک و فصول همه به لحاظ ارزشمندی یاد و نقد برجسته و همسنگ. در اصل، عنوان دوم یا فرعی این کتاب را باید «خاطرات ادبی دکتر پرویز ناتلخانلری» قلمداد کرد. به اعتقاد این نگارنده، گفتار دکتر خانلری بهویژه درباره صادق هدایت، به خاطر نقش مهم و تعیینکننده در تاریخ ادبیات امروز ایران، خود به طور مستقل کتاب یا رساله بسیار دقیق، مستند، موشکافانه و مبتنی بر اصول نقد سنجشگرانه علمی است که در میان همه آثار تألیفی در باب صادق هدایت در ترازی بالاتر از سایر آثار قرار گرفته است. و این به دو جهت است: ۱- همنشینی و دوستی بسیار نزدیک دکتر خانلری با هدایت، و نقشی که به عنوان محرم، همدل، مشاور و ویراستارش از آغاز دوستی تا مرگ هدایت بر عهده داشته است. ۲- وسعت سواد و بینش موشکافانه و سنجشگر دکتر خانلری به عنوان نویسنده، مترجم، شاعر، منتقد و صاحبنظرِ مؤلّف و ذرّهیاب در زوایایی بسیار گونهگون، و این همه بر محملی صریح، بیرودربایستی، صادقانه و روشنگرانه، و اضافه کنیم به این نکات، شیرینی گفتار و نثر دکتر خانلری را که خاطرات و تحلیلهایش از هدایت و دیگران را تبدیل به رمانگونهیی پرکشش، دلانگیز و خوشخوان کرده است. در پرتو این گفتارها بهویژه در باب صادق هدایت، دقیقترین چهره به لحاظ اخلاقی، رفتاری، سرشت و سرنوشت و چند و چون آثارش در کتاب تصویر شده است و متقنترین اثر در شناخت درست و بی حُبّ و بغض هدایت را به دست آیندگان داده است. زنجیره این گفتارها در پس زمینهیی که دکتر خانلری طرح افکنده در حکم نورافکنی است که به عنوان یک منبع تاریخی، رخدادهای ادبی سده ۱۳۰۰، منجمله نقش گروه «سبعه» و گروه «ربعه» را تا مقطع آخرین گفتار کتاب، روشن و شیرین و ماندگار و قابل استناد کرده است. برشی از یک بخش کتاب: «...مسأله در این است که نویسنده هرگز نباید خود را از آنچه در دنیای روز میگذرد بینیاز بداند، و از احوال جهان اطراف خویش غافل باشد. خصیصهی برجستهی هدایت در نویسندگی همین کوشش مداوم و پیگیر او برای هماهنگ شدن و همقدم بودن با زمان بود. او لحظهای از خواندن و فراگیری غافل نبود، و همواره سعی داشت که از قافلهی زمانه عقب نماند...» ص ۱۴۲. سالها پیش در جستوجوی سنگ قبر یکی از بستگان خود، میان الواح غبارآلود قطعه ۷۳ بهشتزهرا سرگردان میگشتم. یکباره دو سنگ کنار هم در وهمِ خاک به چشمم خورد: دکتر پرویز ناتلخانلری/ دکتر زهرا ناتلخانلری (کیا). خشکم زد! جای آنها نه در قطعه هنرمندان بود، و نه قطعه نامآوران! نامآورانی بودند که درگوشهیی از غربت خاک به همسایگی و همسریِ ابدی یکدیگر خفته بودند. بی گلایهیی از جفاها که بر آنها رفت... قطعه ۷۳، ردیف ۳۰، شماره ۶۶ گنجی در خاک است که آثارش در زمره گرانبهاترین گوهرهای تاریخ ادبیات فارسی است. و مجموعهی «نقد بیغش» یکی از آن گوهرها.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.