برلین در فاصلهای صدساله: نگاهی به دو رمان «برلین الکساندرپلاتس» و «ابرها بزرگ بودند و سفید بودند و در گذر»
قدمرو به سوی مرگ: چپراست، چپراست، چپ
پیام حیدرقزوینی
برلین، 1929: آزادی از زندان و شروع مجازات «اینجا در آغاز، فرانتس بیبرکُف زندان تِگِل را ترک میکند، زندانی که به واسطه زندگی بیهوده پیشیناش در آن محبوس بوده است. در برلین به سختی میتواند دوباره روی پای خود بایستد، اما سرانجام موفق میشود. از این بابت خوشحال است و حالا سوگند یاد میکند که شرافتمند باشد». بسیاری از شخصیتهای شاهکارهای ادبیات جهانی، هر یک به دلایل مختلف، متمایز و یگانه شدهاند و جایی در تاریخ رمان به خود اختصاص دادهاند. فرانتس بیبرکفِ «برلین الکساندرپلاتس» یکی از آنهاست که هم در تاریخ ادبیات آلمانیزبان و هم در میراث ادبیات جهانی جاودانه شده و در جایی که فقط مختص به خود اوست برای همیشه قرار گرفته است. آلفرد دوبلین در «برلین الکساندرپلاتس» از لحظهای خاص، لحظه آزادی از زندان، به سراغ سرنوشت فرانتس بیبرکف رفته و رمانش از جمله آن داستانهایی است که آغازی درخشان دارند: «جلو دروازه زندان تگل ایستاده بود، آزاد بود. روز گذشته، پشت دروازه، با دیگران و لباس زندان به تن، در مزرعه سیبزمینی جمع میکرد. حالا اورکت زرد تابستانی به تن داشت. دیگران آن پشت سیبزمینی جمع میکردند. این یکی آزاد بود. گذاشت واگنهای برقی یکی بعد از دیگری بگذرند. پشتاش را به دیوار سرخ چسباند. راه نیافتاد. نگهبان جلو دروازه چندبار از کنارش گذشت، راه را نشانش داد. ولی او نرفت. لحظه وحشتناک فرارسیده بود». برای بیبرکف، لحظه وحشتناک، لحظه آزادی از زندان است. بیرونآمدن از زندان نه فقط شوق رهایی به همراه ندارد بلکه ترسناک هم هست. برای او، آزادی از زندان یعنی اینکه دوباره بیرونش انداختهاند. حالا بیبرکف است و شهری که دوباره باید در آن فرو برود، اینبار عمیقتر تا دیگر پسش نزنند. اگر با خودش بود دلش میخواست جایی در پشت دیوارهای زندان بماند تا دوباره مجبور نباشد در شهر و میان مردمی که توی هم وول میخورند فرو رود. اما زندان حسابوکتاب دارد، مجازات که تمام شد آزادت میکنند یا شاید آنطور که بیبرکف میبیند، ولت میکنند تا دوباره فرو بروی و به کثافت آغشته شوی، اینبار عمیقتر لابد. «برلین الکساندرپلاتس» چیزی نیست جز سرگذشت فرانتس بیبرکف و البته این روایت به همان اندازه که به بیبرکف مربوط است به برلین هم مربوط است و این آن نکتهای است که این رمان دوبلین را تا حد شاهکاری جهانی برمیکشد. نخست به سراغ فرانتس بیبرکف برویم: کارگر سابق کارخانه سیمان و حملونقل در برلین که بهخاطر اتفاقاتی که پیشتر برایش افتاده به زندان رفته و حالا بعد از چهار سال مرخصش کردهاند و دوباره به برلین برگشته است. با یک تفاوت البته؛ او حالا میخواهد شرافتمند باشد و اینبار درست زندگی کند. در آغاز موفق هم میشود و آنطور که میخواهد زندگیاش را سروسامان میدهد. اما بعد، حتی با اینکه وضع مالی کموبیش مناسبی هم پیدا کرده، چشم باز میکند و میبیند درگیر مبارزهای بیپایان است، مبارزه با چیزی که بیرون از زندگی و ارادهاش قرار دارد و غیرقابل پیشبینی است. چیزی که به سرنوشت میماند و از هر طرف که میرود به آن جایی میرسد که باید برسد. ضربه میزند این سرنوشت، یکی پس از دیگری ضربهها به سمتش میآیند و آنقدر میزنند تا گیجش میکنند و به زمین میافتد و در بین ضربهها و افتادنها و ایستادنها یکبار که افتاد دیگر بلند نمیشود و شمارش معکوس شروع میشود و تسلیم میشود و شکست را میپذیرد و تمام. حالا از پا افتاده است و اینبار دیگر واقعا کارش تمام شده است این فرانتس بیبرکف. او یکی از قهرمانهای بازنده تاریخ ادبیات است، آدمی که انگار از آغاز داغ ننگ شکست بر پیشانی داشته است. او برخلاف اسلافش در جهان اسطورهای، نه اسیر چنگال نیروهای طبیعی بلکه اسیر دست روندی اجتماعی است که تنها مختص به تاریخ مدرن است و دیگر ربطی به طبیعت و قوانینش ندارد. توماس مان در جایی درباره این رمان و بیبرکف گفته بود که این اولینبار در ادبیات آلمانی است که یک لمپن قهرمان رمان میشود. و حالا برلین: کلانشهری که نه فقط در تاریخ آلمان بلکه در تاریخ معاصر جهان جایگاهی ویژه دارد و در رمان دوبلین بهعنوان یک کاراکتر حاضر شده است. دوبلین زمانی این رمان را مینویسد که برلین با سرعتی زیاد در حال صنعتیشدن است و فاشیسم در حال خزیدن به زیر پوست شهر است. روح شهر ملتهب شده و این را میتوان در تصویرهایی که دوبلین از برلین به دست داده مشاهده کرد. برلین، تنها یک شهر نیست که بیبرکف در آن زندگی میکند بلکه پیکر اجتماعی معینی است که بیبرکف را احاطه کرده و قوانین و مناسباتش را به او تحمیل میکند. درواقع شهر بهعنوان «پیکره اجتماعی» قلمرو «سلطه» است و بیبرکف حتی اگر اراده کند که شرافتمندانه زندگی کند نمیتواند و در نهایت به مناسبات اجتماعی اطرافش تن میدهد. به عبارتی در «برلین الکساندرپلاتس»، شهر به چیزی بیش از فضایی که خیابانها و میدانها و ایستگاهها و خانهها را دربر گرفته بدل شده است. برلین انگار که جان دارد و این آلفرد دوبلین است که خواسته روح شهر را درست مثل یک کاراکتر به درون روایتش بکشاند. شهر نه فقط شبکهای از خیابانها و مسیرهای آمدورفت بلکه شبکهای از مناسبات اجتماعی مسلط است که بر همه آدمهای درونش حکمرانی میکند. سرنوشت بیبرکف در برلین رقم زده میشود، در جایی که در آن زندگی میکند. او بعد از چهار سال حبسکشیدن حتی اگر بخواهد درست زندگی کند نمیتواند چون نیروهایی قدرتمندتر از نیروی اراده او در کارند. در جهان مدرن و کلانشهری چون برلین، دست توانمند سرنوشت چیزی نیست جز محیط و شرایط اجتماعی که ما و همهچیزمان را احاطه کرده است. آلفرد دوبلین، نویسنده و پزشکی بود که در شرق برلین بزرگ شده بود و در آنجا زندگی کرده بود و مطبش را هم در همان جا دایر کرده بود. او در مقام پزشک با تبهکاران زیادی سروکار داشت و رد این آشنایی را میتوان در قهرمان رمانش، فرانتس بیبرکف، دید. در دهه دوم قرن بیستم سه رمان بزرگ کلانشهر نوشته شدند. جیمز جویس «اولیس» را نوشت، جان دوسپاسوس «منهتن ترانسفر» را و آلفرد دوبلین هم «برلین الکساندرپلاتس» را. برلین الکساندرپلاتس،آلفرد دوبلین،ترجمه علیاصغر حداد، نشر لاهیتا برلین، 2016: اسیر دست چیزهای کوچک روزمره «دیروز که خاک هنوز تروتازه بود و خیس، مردی در برلین زندگی میکرد که خود را رمان مینامید به این امید که این اسم برایش موفقیت به همراه آورده و خوشبختش کند. مادر سالخوردهاش هزار کیلومتر دور از او و در جنوب غربی زندگی میکرد و در هفته چندینبار و آخر هفتهها تقریبا همیشه به او تلفن میزد تا بپرسد پس بالاخره کی سراغش میآید و کارش را یکسره میکند». اینکه آدم خیال کند اگر اسمی روی خودش بگذارد خوشبخت میشود در حالی که مادرش فرسنگها دور از او مدام در تلفن میگوید از زندگی خسته شده و میخواهد که او بیاید با هفتتیرش جانش را بگیرد، به همان اندازه که موقعیتی طنزآمیز به نظر میرسد به همان اندازه تلخ و سیاه هم هست. رمان نام قهرمان داستانی است از ماتیاس چوکه با عنوان «ابرها بزرگ بودند و سفید بودند و در گذر» که او نیز در برلین زندگی میکند. «ابرها...» روایتی است از زندگی رمان در سالهای میانسالیاش که از یک سو تا مغز استخوان گرفتار یکنواختی و کسالت زندگی روزمره است و از سوی دیگر با مرگ احاطه شده است. رمان با مادر، عمه و دوستش اغلب با تلفن و ایمیل در ارتباط است و هر سه آنها به آخر خط رسیدهاند و منتظر مرگاند. مادرش انتظار دارد که رمان با شلیک گلوله از زندگی خلاصش کند و دوستش هم میگوید وقتی مادرش را خلاص کرد، در راه برگشت سری هم به او بزند و او را هم راحت کند. عمه رمان هم مدام از بیماریهایش مینالد و برای او هم زندگی به آخر خط رسیده است. رمان هم گرچه حال و روز بهتری از اطرافیانش ندارد و زندگی برای او هم فاقد معنا شده، اما مدام سعی میکند ذهن آنها را منحرف کند و میل به مرگ را در آنها ضعیف کند. موقعیتی که رمان در آن گیر کرده شاید غیرواقعی به نظر برسد اما شیوهای که چوکه برای روایت داستان انتخاب کرده ویژگیهایی دارد که این موقعیت را کاملا باورپذیر و واقعی نشان میدهد. نثر بیتفاوت روایت و توصیف دقیق جزئیات زندگی روزمره باعث شده تا همهچیز در کنار هم واقعیتی از زندگی به نظر آیند. در روایت چوکه، همهچیز در بیمعنایی زندگیِ روزمره خلاصه شده است. او یک بار در ایمیلی به دوستش مینویسد که «داستانها همیشه دیر یا زود در همانجایی به پایان میرسند که شروع شده بودند: در چیزهای کوچک روزمره». داستان چوکه نیز دقیقا بر مبنای همین واقعیت بنا شده است. با چیزهای کوچک روزمره آغاز میشود و با همانها ادامه مییابد و به پایان میرسد. روایت چوکه نقدی است بر زندگی بیمعناشده در دوران مدرن. نقد جهان مدرن شاید قدمتی به اندازه خود این جهان داشته باشد و تاکنون نویسندگان بسیاری در آثارشان تصویری از بیمعنایی زندگی در عصر مدرن به دست دادهاند. چوکه در رمان «ابرها...»، روایت خودش را از این جهان به دست داده و به روشنی نشان داده که چطور آدمها در زیر یکنواختی این وضعیت له میشوند و چطور مرگ بر زندگی آنها سایه میاندازد. او با توصیف دقیق و ریز جزئیات این زندگی، وحشت عصر مدرن را تصویر کرده است. بسیاری از موقعیتهایی که چوکه در روایتش به تصویر کشیده، موقعیتهایی طنزآمیز و در عینحال تیره و تلخاند. او با کنار هم قراردادن این جزئیات کسالتبار روزمره، واقعیت موجود این جهان را عیان کرده است: اینکه ادامه زندگی در این وضعیت غیرقابل تحمل است اما دستکم برای آدمهایی که زیر چرخدندههای زندگی کسالتبار روزمره له شدهاند امیدی برای دگرگونی وجود ندارد. زندگی برای رمان، خلاصه شده در اموری که اگرچه هریک به تنهایی بیاهمیت به نظر میرسند، اما در کنار هم کلیت یک زندگی کسالتبار و بیمعنا را میسازند. رمان و جهان ذهنیاش پر است از چیزهای کوچک روزمره؛ اینکه با همسایهاش در آسانسور و راهپلههای آپارتمان روبهرو نشود یا اینکه هر روز در زمانی مشخص به دکه برود و روزنامهاش را بخرد. اگر یک روز دکه روزنامهفروشی بسته باشد زندگی رمان به بحرانی دچار میشود که برایش غیرقابل حل است: «رمان هر روز صبح حدود ساعت هشت وارد خیابان میشود و میرود به دکه کوچکی که روزنامه سراسری بگیرد. باید از جلوی خانه برود سمت راست، از کنار ساختمان همسایه رد بشود و باز سر خیابان دوباره بپیچد سمت راست و بعد از ردکردن پنج ساختمان دوباره سر خیابان بعدی به راست. دکه نزدیک ساختمانی است که رمان در آن زندگی میکند اما پشت ساختمان و در خیابان موازی با آن قرار دارد. از آنجا که رمان میتواند هر طوری که دلش میخواهد وقتش را تقسیم کند (در استخدام جایی نیست) به شدت پایبند زمانبندیایست که خودش برای خودش وضع کرده است. اغلب سر راهش از روبهرو دو دونده میآیند. یک زن و شوهر پیر با شلوار ورزشی کوتاه که هر روز دقیقا در همان زمانی راهی خیابان میشوند که رمان. آنها بازنشستهاند و میتوانند روزشان را هر طور دلشان خواست شروع کنند. رمان انجام خودکار و یکنواخت برنامه صبحگاهیشان را تحقیر میکند. بعد متوجه میشود که خودش هم هر روز درست همان موقع راه میافتد بدون اینکه کسی یا چیزی مجبورش کرده باشد و صورتش گل میاندازد». مسئله فقط مربوط به اوضاع و احوال زندگی در سالهای بازنشستگی و پیری نیست بلکه به طور کلی زندگی در تمام ابعادش بیمعنا شده است و در این شرایط زندگی همانقدر مسخره است که مرگ. وقتی مادر رمان در تلفن از او میخواهد که رمان با هفتتیرش او را بکشد، این موضوع کاملا عادی است و رمان در همان لحظه به این فکر میکند که مبادا پشت تلفن سرفه کند تا صدایش دچار تغییر شود یا تهماندههای غذا از دهانش به بیرون پرتاب شوند و به گوشی تلفن بچسبند. برای رمان و آدمهای اطرافش، زندگی و مرگ آنقدر مسخره و بیمعنا هستند که تهماندههای غذا بر روی گوشی تلفن. چوکه به گونهای این موقعیت را روایت کرده که چیزهای کوچک روزمره بدل به امور وحشتناکی شدهاند و برای آدمهای داستان مرگ راه خلاصشدن از آن است. ابرها بزرگ بودند و سفید بودند و درگذر، ماتیاس چوکه، ترجمه ناصر غیاثی، نشر نو
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.