|

بازي باخت-باخت عربستان و روسيه در زمين اوپک

عليرضا سلطاني - کارشناس اقتصاد انرژي

سقوط بي‌سابقه قيمت نفت در هفته گذشته، خبرساز شد. اوپک در‌حالي‌که اين روزها بايد جشن 60‌سالگي خود را برگزار مي‌كرد، يکباره دچار سکته شده است. رقابت عربستان و متحدان نفتي آن با روسيه و متحدانش در زمين اوپک، شرايط را براي اين سازمان سخت کرده است. اوپک که در سال‌هاي اخير با همراهي توليدکنندگاني مانند روسيه پس از سال‌ها انفعال، در مسير اوج قرار گرفته بود، زودتر از آنچه پيش‌بيني مي‌شد، از ‌سوي همين کشورها رودست خورد و اعتبارش را يکباره از دست داد؛ به‌گونه‌اي‌که حتي اعضاي مؤثر آن از ترس مرگ، در حال خودکشي هستند. اعضاي اوپک به‌ویژه عربستان سعودي که بزرگ‌ترين توليدکننده اوپک به حساب مي‌آيد و در سال‌هاي اخير در پرتو نزديکي به روسيه، براي جذب آن به اوپک تلاش زيادي انجام داد، اين روزها حال خوشي ندارند. عربستانه در پرتو سياست‌هاي بلندپروازانه شاهزاده سعودي، حساب ويژه‌اي روي درآمدهاي نفتي باز کرده، يکباره رشته‌هاي خود را پنبه‌شده مي‌بيند. کسري بودجه بالايي اقتصاد اين کشور را در سال جاري ميلادي تهديد مي‌کند؛ به‌همين‌دليل فقط دو روز بعد از اجلاس شکست‌خورده 178 اوپک، با افزايش توليد نفت و ناديده‌انگاشتن زودهنگام همه تعهدات نفتي خود، زمينه سقوط بي‌سابقه قيمت نفت را به زير 30 دلار موجب شد. اين حرکت همان خودکشي‌کردن از ترس مرگ است. عربستان و متحد سنتي او يعني امارات البته سياست و تدبير مديريت بحران جدايي از روسيه را هم نداشتند.

اين دو کشور به جاي اتخاذ سياست‌هاي فعال در همراه‌کردن روسيه يا تکيه دوباره بر اعضاي اوپک و ايجاد وحدت نظر در اين سازمان، ساده‌ترين و در‌عين‌حال بدترين راه يعني رقابت منفي با روسيه را در قالب افزايش توليد در پيش گرفتند که نتيجه فوري آن سقوط قيمت نفت بود. البته عربستان و متحدان نفتي آن تاکتيک رقابت با روسيه را هم با تکيه بر بلوف آغاز کردند. آرامکوي عربستان و امارات افزايش عرضه نفت خود را با تکيه بر آزاد‌کردن ذخاير نفتي در هفته گذشته کليد زدند و نه افزايش توليد. شواهد متقني وجود دارد که اين دو کشور فاقد توانمندي لازم براي افزايش توليد بيش از سطح کنوني هستند. ديگر کشورهاي اوپک هم شرايطي بهتر از عربستان ندارند. شايد ايران و تا حدودي ونزوئلا به دليل تحريم‌هاي آمريکا و پايين‌بودن سطح توليد نفت آنها، دغدغه و نگراني زيادي به خاطر تأثير منفي بزرگ بر اوضاع اقتصادي خود ندارند؛ اما آنها هم قطعا دغدغه اعتبار فرزند پا به سن گذاشته خود؛ يعني اوپک را دارند. شاهد اين دغدغه هم هماهنگي ديپلماتيک ايران در نشست‌هاي اوپک با سياست‌ها و برنامه‌هاي اين سازمان و حمايت از اوپک‌پلاس بود؛ هرچند در بسياري مواقع ايران در مقابل برخي تحريفات اعضا براي گره‌زدن بيشتر سرنوشت اوپک به کشورهاي نفتي غيراوپک مثل روسيه ايستاد و مانع از بلندپروازي‌ها و بازي‌هاي بي‌قاعده امثال عربستان با اعتبار اوپک شد که نمونه آن در اجلاس 177 اوپک بود. اين تلاش‌ها در حالي است که سبد نفتي ايران با تحريم‌هاي آمريکا خالي است و هيئت ايراني با بهره‌گيري از ظرفيت اعتباري خود جاي خالي بشکه‌هاي نفتي را در نشست‌هاي اوپک پر کرده است؛اما سؤال اين است که اوپک تاوان چه چيزي را اين‌گونه مي‌دهد؟ در ظاهر همه تقصيرات بر دوش کرونا است؛ ويروسي که علاوه بر انسان‌ها، قاتل بزرگ قيمت نفت هم محسوب مي‌شود؛ اما شايد اوپک و اعضاي آن به‌نوعي قدردان اين ويروس هم بايد باشند که باعث شد مشکلات، نواقص و معايب پديده‌اي به نام اوپک‌پلاس يا حضور ميهماني به نام روسيه که با سرعت به دنبال دردست‌گرفتن فرمان ماشين اوپک بوده، زودتر عيان شود. البته دير يا زود اين مشکلات عيان مي‌شد؛ اما هرچه اين مسئله به تأخير مي‌افتاد، اوپک بايد بيشتر براي اعتبار خود هزينه مي‌داد. اولين نشانه‌هاي گسستن پيوند ميان اوپک و روسيه در ماه آوريل آينده که موعد پايان‌يافتن توافق کاهش 1.7 ميليون بشکه‌اي است، ظاهر مي‌شد. گويا روسيه ديگر نمي‌خواست سياست راهبردي کاهش توليد را با اوپک ادامه دهد. از نگاه نگارنده، اصل همکاري روسيه با اوپک براي کنترل بازار نفت، قابل دفاع و حمايت است. اوپک براي نگه‌داشتن خود در بازار جهاني نفت و مقابله با سياست‌هاي نفتي برخي کشورها مانند آمريکا، نيازمند همراه‌کردن کشورهاي عمده توليدکننده نفت مانند روسيه است. اگر اين ارتباط و همراهي، پايدار باشد، بسيار خوب است؛ اما نه اوپک سازوکار مشخصي براي اين مهم دارد و نه روس‌ها در عمل علاقه‌اي به اين همراهي به صورت طولاني‌مدت دارند. اصولا روسيه نمي‌تواند به عضويت اوپک درآيد يا مناسبات دائمي و پايداري را با اوپک ايجاد کند؛ چون فاقد منافع ماهوي و درازمدت مشترک با اوپک و اعضاي آن است. ساختار اقتصادي و توسعه‌اي آن و جايگاه نفت و درآمدهاي نفتي آن در اقتصاد اين کشور هم با اعضاي اوپک متفاوت است. البته روس‌ها با هوشمندي و درايت در پنج سال اخير به اوپک نزديک شده و به کنترل بازار نفت و ايجاد تعادل در قيمت در اين بازار پرداختند و بهره‌برداري لازم اقتصادي و سياسي خود را نيز بردند. اين سخن به معناي سوءاستفاده روسيه از اوپک نيست؛ چرا‌که هر کشوري متناسب با منافع ملي خود، رفتارها و مناسبات خود را تنظيم مي‌کند. اوپک هم در طول اين سال‌ها به لحاظ تعادل قيمت نفت زيان نکرد؛ اما بحث اين است که اوپک ناخواسته، همه تخم‌مرغ‌هاي خود را در سبد روسيه گذاشت و اين رفتار هوشمندانه‌اي نبود. روس‌ها در دوره پوتين نگاه راهبردي و چندوجهي به نفت خود دارند. در سال‌هاي اخير، دولت روسيه درآمد خوبي را از قيمت‌هاي متعادل نفت کسب کرد و سرمايه‌گذاري‌هاي لازم را هم انجام داد؛ اما گويي الان وجه سياسي نفت براي روسيه در عرصه بين‌المللي به‌ویژه در تقابل با آمريکاي ترامپ، بر وجه اقتصادي و درآمدي آن ارجح است و اين مهم شايد با کاهش قيمت نفت محقق مي‌شود؛ اما واقعيت اين است که روس‌ها هم دست‌کم در حوزه اقتصادي و در شرايط کنوني، نفعي از بازي خود با اوپک نخواهند برد. عربستان و متحدان نفتي آن در اوپک و در مقابل روسيه، بازي باخت - باختي را در زمين اوپک راه انداخته‌اند که علاوه بر باخت طرفين، زمينه باخت اوپک را هم به همراه دارد. اوپک در شرايطي که پا در 60 سالگي مي‌گذارد، نيازمند بهره‌گيري از تجربه و قدمت خود و اتخاذ تصميمات جاافتاده و متناسب است؛ هرچند با رفتاري که اعضاي آن دارند، شايد اين مهم محقق نشود؛ اما کرونا و سقوط بي‌سابقه قيمت نفت درس عبرتي براي اين بازيگر نفتي است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.