|

به بهانه اجرای نمایش «تا اون» در مجموعه دیوار چهارم

موش‌ها و آدم‌ها

محمدحسن خدایی

اجرائی مانند نمایش «تا اون»، به نویسندگی و کارگردانی هادی حوری، توانایی آن را دارد که استعاره‌ای باشد از وضعیت به‌محاق‌رفته و بحرانی کنونی ذیل پدیدار‌شدن ناگهانی و نابهنگام ویروس کرونا. اگر این واقعیت علمی و حالا دیگر کلیشه‌شده را بپذیریم که یکی از عاملان اشاعه بیماری طاعون، انبوه موش‌هایی بوده است که در طول تاریخ طبیعی جهان، هست و نیست انسان‌ها را غارت کرده و به یغما برده‌اند، می‌توان امکان معاصر‌بودن روایت «تا اون» را با عصرِ ویروسی‌شده حاضر به امتحان نشست. اما بار دیگر و با چگالی بالای نمادگرایی که در این قبیل آثار مشاهده می‌شود، این امکان هم از کف رفته و یک روایت کمابیش قابل حدس و انتظار رقم می‌خورد. افقی که هادی حوری در نسبت با موش‌ها می‌گشاید، به جهانی نمادین راه می‌برد که قرار است موش‌ها به‌جای موش‌بودگی، یادآور زیست و زمانه انسان‌ها باشند. دنیایی التقاط‌گرایانه که نه توان موش‌بودن را عیان کند و نه به تمامی انسان‌بودگی را. این البته یک انتخاب زیباشناسانه و سیاسی است در دور‌زدن سانسور و گرفتن ژست منتقدانه در رابطه با نظم نمادین زمانه. قرار است «تا اون» با نمادگرایی‌های پیدا و پنهان خویش، «شرَّ شیطانی» دوران معاصر را افشا کند. همان شرّی که خود را در نادانی، زندگی گله‌وار و تحت انقیاد دیگری بزرگ پنهان می‌کند. نمایش با اتصال به مسئله «آگاهی»، رنجی را روایت می‌کند که سوژه‌های یک اجتماع بسته، از فقدان دانستن می‌برند. اشاره‌ای به نظام‌های غیر دموکرات که تناسبی میان آزادی و مسئولیت در آن برقرار نیست و عدالت به گوهری کمیاب و اغلب دروغین بدل شده است.‌ماجرای «تا اون» در رابطه با جهان زیرین موش‌ها است، موجوداتی در هراس از بیماری طاعون که حال با بیماری مهلک‌تری چون شیوع «آگاهی» درگیرند که در صورت همه‌گیری، پتانسیل آن را دارد که دودمان موش‌ها‌ را از هم بپاشاند. علی رجایی در نقش ماموشاه یا همان پادشاه موش‌ها، به‌خوبی توانسته ایفاگر این جایگاه باشد. موجودی که فرمان می‌راند، عقوبت می‌کند؛ برای ادامه‌یافتن نسل، ماده‌موش‌های جوان را می‌فریبد. او بنابر یک قانون نانوشته اما جاری و ساری، از تخطی زیردستان بیزار است و برای قوام‌یافتن اجتماع موش‌ها، اطاعت می‌طلبد. اما مشکل آنجا آغاز می‌شود که اجرا بلاتکلیف است در بازنمایی جهانی که هم می‌خواهد موش باشد و هم نمادی از انسان معاصر. نکته‌ای که به‌هر‌حال گریبان تمامی بازیگران و شخصیت‌ها را گرفته و مخاطبان را با موجوداتی التقاطی مواجه می‌کند که دقیقا نمی‌دانند چه هستند و چگونه باید دست به کنش بزنند و گفتاری را خطاب به دیگران ارائه کنند. اگر «تا اون» بر جهان موش‌ها وفادار می‌ماند و تلاش می‌کرد جهان خودآیین و درون‌ماندگار آنان را خلق کند‌ و از وسوسه اندکی موش‌بودن و اندکی انسان‌شدن، حذر می‌کرد با یک روایت کمابیش جذاب مواجه بودیم که امکان انتقادی‌بودن را هم مهیا می‌کرد. با اعتماد به خوانش تماشاگران و کنش هرمنوتیکی آنان، سویه‌های سیاسی و رادیکال یک جهان مملو از موش‌های تحت انقیاد، پدیدار می‌‌شد و به‌جای نمادگرایی، این تمثیل بود که روایت موش‌بودگی را رستگار می‌کرد. به قول مراد فرهادپور در مقاله «شیطان، ماخولیا و تمثیل»، «نماد» حاکی از حضور، نزدیکی، وصال، کامیابی، غنا و یکدستی و وحدت است. در‌صورتی‌که «تمثیل» بر غیبت، فاصله، فراق، فراموشی، تفاوت، تفرقه و تکرار بنا شده است. فی‌المثل جهانی که کافکا می‌آفریند تمثیلی است و به‌راحتی به فهم درنمی‌آید و نمادی از یک وضعیت مشخص تاریخی نیست. پس برای فهم تمامی نظام‌های فروبسته ‌ که در آن «آزادی» غایب است و «آگاهی» به‌مثابه یک تهدید برای ساختارهای موجود عمل می‌کند، آثار کافکا و ارجاع به آن قابل استناد است. اما اجرائی چون «تا اون» چندان به تمثیل گشوده نیست و تلاش دارد یک وضعیت بخصوص تاریخی را با نمادگرایی افشا کند.‌هادی حوری با یک رویکرد ابزردیستی نسبت به زبان و جهان، تمنای خلق جهان هولناک و آیرونیک موش‌ها را دارد. پس جای تعجب نیست که نامی چون «جیم جارموش» پدیدار شده و موش‌ها به‌جای خواندن کتاب ابله داستایوفسکی، با جویدنش دچار خلجان روحی شده و اضطراب هستی‌شناختی را تجربه می‌کنند. کنش‌هایی چون رفتن به کافی‌شاپ، قرار عاشقانه، تشکیل دادگاهی که بی‌شباهت نیست به اتاق‌های بازجویی ‌ و حتی مراسم ازدواجی که ماموشاه ترتیب داده تا همسری جوان اختیار کند، همگی مناسبات کمابیش انسانی است که موش‌ها اعمال می‌کنند. باآنکه مفاهیمی چون آزادی و آگاهی، برای موش‌ها و آدم‌ها، تعاریف متفاوت و متضادی دارد، اما گویی موش‌ها همان‌طور آزادی و آگاهی را فهم می‌کنند که انسان‌ها. «تا اون» این تضاد و تفاوت را به آشتی و همدلی بدل کرده و گویا موش‌ها همان انسان‌ها هستند و برعکس. ‎

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.