جاي خالي هنر ِ التيامبخش
حسين گنجي . روزنامهنگار
در شرايطي بهسر ميبريم که يکبهيک سنگرهاي استوار اجتماعي و بنمايههاي فرهنگي ما رو به تضعيف شدن ميگذارند و عرصه هنر با وجود آنکه حرفها و آثار سازندهای دارد براي نمايش وضعيتي که داريم و التيام دردهاي جامعه و ترميم اين زخمهاي اجتماعي و فرهنگي از راه اغراق و ايجاز و ايهام، کمتر بدانها مراجعه شده و رفتهرفته به کنار ميروند و آفت بزرگ تخصصگرايي آنها را نيز از وادي جامعه عمومي و محيطشان دور کرده است و به ناچار آنها را به درون استوديوها، گالريها و مکانهاي مهجور خود پناه داده، ما تصوير هنرمندانه زندگي و زمانه خود را از دست دادهايم.ما از تکههاي شاخص تاريخ خود تصاويري را به ياد داريم که هنرمندان ما آنها را خلق يا بازتوليد کردهاند.هنرمندان -که مراد من از هنرمند در اين يادداشت فعالين شاخههاي متنوع هنرهاي تجسمي است-، امروز نقشی جدي ميتوانند ايفا کنند. آنها از راه تصويربخشيدن به تصورات و ذهنيتهاي عمومي و حجم و عمق ماجرايی که بر جان جامعه افتاده، زمانه خود را روايت ميکنند.هنر همواره در دردها و غمها و دشواريها و حتي پيروزيهاي ما، توانسته نقش روشنکننده، اميدبخش و التيامگر خود را ايفا کند و هنرمندان در عموم رخدادهاي مهم تاريخي ما از پيشگامان جامعه خود بودهاند تا زندگي را تحملپذير، آينده را قابل دسترس و آنچه را که رخ داده است، بيپيرايه و باورپذيرتر به جامعه بازگو کنند. زبان هنر همواره زبان گوياتر، ماندگارتر و البته جذابتري بوده است.ما در مشروطه يک طرف مشروطهخواهان و سياستمداران و در سوي ديگر هنرمنداني را داشتهايم که تصوير آن زمان از عکس تا نقاشي را براي ما توليد کردهاند که وقتي به سراغ آن زمان ميرويم امکان ندارد سراغ آثار هنرمندان آن دوران نرويم و براي تصوير آن دوران به تصويري که هنرمندان براي ما ايجاد کردهاند اعتماد نکنيم. تصوير به دار آويختن مشروطهخواهان يا نقاشي بستنشينان سفارت گواه اين مدعاست. در سالهاي وبا هرچند هنر در ايران اينچنين فراگيري و نقشي را نداشت، ولي باز هم يک رسانه و يک عنصر گواهبخش ازطريق اغراق فاجعه حتي و نقش التيامبخش در نشاندادن تصويري که جامعه نتوانسته بود به عنوان يک تجربه ضبطش کند، داشته است.در سالهاي کودتا و استبداد بعد از آن، چه ادبيات با قدرتي وصفناپذير و چه هنر تجسمي توانستند مرهمي بر زخم جامعه خود يا صداي درگلومانده جامعه خود باشند. مجلات آن زمان و انبوه تصويرسازيها گواه آن است.در انقلاب به گونه ديگر با انبوهي از پوسترهاي انقلابي که خودجوش توليد و تکثير ميشد تا عکسهايی که عکاسان از روزگار پيشرويشان ثبت ميکردند تا مجسمهها و نقاشيهايی که از چهرههاي شهيد بيرون ميآمد.در جنگ باز هم همينطور و در تمامي سالهایي که جامعه دچار تلاطمي بوده است و هنرمند از جامعه دور نيفتاده بود.اما در سالهاي اخير و در ماجراهاي متنوع سالي که گذشت، هنرمندان ما چه آثاري را در ثبت وقايع از يکسو، تا ارائه خلاقانه و اعجازگر از خود بر جاي گذاشتهاند؟ هنر که توجهی جدي به اجتماع و جامعه بايد داشته باشد چرا آنگونه که بايد نتوانسته حضور داشته باشد. اگر منها کنيم عکاسان را و عکسهاي درخشاني که از وقايع ثبت کردهاند، مثل عکس يلدا معيري . هنر تجسمي ما نتوانسته حضور و بروز تأثيرگذار و همراهيبخشي در جامعه داشته باشد. نه صدايی بودهاند و ثبتي کردهاند و نه التيامي و نه حتي اغراقي در عمق بخشيدن و توجهگرفتن. گويي هنرهاي تجسمي رفت رفته جزيرهای جداافتاده از جامعه شدهاند که اين فاصله درک و گفتوگوي متقابل را از بين برده است.جامعه امروز ايران بيش از هر چيزي و کسي نيازمند لنز نظري و زاويه نگاه متفاوت به پيرامون خود است و اين جز به دست هنرمندان تيز بين و نکتهسنج و دردمند محقق نميشود. وقتي پيکاسو از جنگ حرف ميزند او نگاه متفاوتي به جنگ مياندازد، همراه با جامعه و آلامش ميشود و ميتواند صداي حرفهاي مگو و بيان زشتي جنگ از طريق زيبايي بيانتهاي هنر با سلاح اغراق و ايهام و ايجاز باشد و از همه مهمتر ميتواند رويدادهاي آن جامعه را براي آينده زنده نگاه دارد، از يکسو به جهت ثبت تاريخي و از سوي ديگر به دلیل توجه و تأکيد بر آن زمانه براي کساني که آينده بدان مراجعه خواهند کرد.شايد يکي از دلايل ايجاد اين فاصله به دليل سالها بيتوجهي رسانههاي تصويري کشور به اين قشر و مميزيهاي فراواني است که برايشان اعمال کردهاند و توجههاي مقطعي، زرد و سطحي به هنرمند و اثر هنري بهویژه گروههاي متنوع و متکثر اين حوزه اين مسئله مشهود و اين فقدان در آينده بسيار تأثيرگذار را باعث شده باشد.حال که فضاي مجازي اين اختيار را به هنرمندان داده است که در فقدان فضاي تصويري و رسانه، رسانه و دروازه گفتوگوي خود با جامعه را داشته باشند، خوب است از اين فضا بهره بگيرند و از کنار وقايع همروزگارشان بهسادگي و بيواکنش عبور نکنند و همراه با جامعه آن را منتشر کنند.عرصه عمومي امروز بيش از هر روزي نيازمند هدايتگري، تزريق نگاه خلاقانه، اميدبخش و ترويج صداها و نگاههاي متفاوت ولي در اين حال مداراطلب و نيکزيستانه است. هنرمندان بهدليل نوع کار و دقتي که در راستاي کشف اثر خود به خرج ميدهند، بهترين مشاهدهگران هستند و همواره براي برخورد با مسائل از شيوهها و زواياي مختلفي بهره ميبرند. چگونگي تماشا و شيوههاي ديدن همواره ما را به راهحلهاي بهتر و درک آسودهتر رخدادها و زندگي و زمانه خود ميرساند؛ چه براي امروزي که بدان اسير هستيم و چه براي آينده که چه خود و چه ديگران بعد از ما بدان مراجعه خواهند داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.