بررسي موفقيت گروههاي تئاتري در سال ۹۸
بازيگران پيروز
رضا آشفته
امسال نمايشهايي با گروههاي جوان و ناشناخته در تالارهاي پايتخت اجرا شد که ميتوانستند در حد کارهاي حرفهاي خود را مطرح كنند. «لانچر5» کار مسعود صرامي و پويا سعيدي، «پنجاه پنجاه» کار مرتضي اسماعيلکاشي، «آشپزخانه» کار محمدحسن معجوني، «کد 13» کار سوگل جعفري و «نايب سرخيها» کار ليلي عاج نمونههاي قابل تأملي بودند که در سال 98 با چنين شيوه و رويکردي بسيار چشمگير بودند و شايد مهمترين دليلش هم بازيهاي درخشان گروهي باشد که ميتوانستند در القاي يک فضاي مشترک يا ايجاد يک موقعيت به درستي بکوشند چون در اين مسير از هدايتگري بساماني برخوردار شده بودند.
لانچر 5: نمايش «لانچر5»، به نويسندگي و کارگرداني «مسعود صرامي» و «پويا سعيدي» در ميان انبوه کارهايي که در اين سالها به صحنه آمده است، يک پديده تئاتري است؛ براي اينکه در شناساندن توانايي سبک و شيوه واقعگرايانه که هنوز هم ميتواند شگفتيساز باشد، ما را تحت تأثير قرار ميدهد. سه سرباز کشته شدهاند اما نميدانيم چرا؛ تا اينکه اداره بازرسي ارتش (مستقر در يک پادگان) مأمور شده که با سينجيمکردن همه سربازان و فرماندهشان پرده از اين کشتارها بردارد... حالا هر يک روايت خود را دارد که راست و درستش بماند. در اين بين يک مقصر هم به نام کمالي در بازداشتگاه است. سياوش کشته شده؟ يا بويراحمدي و حداد خود را کشتهاند؟ پاي سربازي به نام کمالي در اين وسط گير است؛ او احتمالا اين دو (حداد و بويراحمدي) را کشته باشد اما سياوش چرا کشته شده است؟ کمي پيچيده است همه چيز اما ناگهان روايت آن چيزي نميشود که تاکنون شنيدهايم بلکه قضايا طور ديگري پيش ميرود و زيبايياش هم در همين پيچوخم دادن به پيرنگ است و اينکه قصه پردازششده با مسائل و مصائب به ظاهر مفرح و شيرين در قالب طنز در کنار تراژديهايي که همراه با خشم، خشونت و شکنجه است، ما را تحت تأثير قرار ميدهد و به نوعي دارد فضاي ملموسي از گروتسک را ايجاد ميکند. اين نمايش بازيهاي درخورتأملي دارد و نميتوان بازي هيچکدام را بياهميت دانست چون هر دو کارگردان به درستي انتظاراتشان را در هدايت بازيگران مطرح کردهاند و اتفاقا از هر دو شيوه ناتوراليستي و اتکاي به ژست و فيگور براي واقعنمايي بهتر نقشها بهرهمند شدهاند و حيف است که اين بازيها در چشم و دل مخاطبان حقيقي تئاتر ايران ننشيند. در نمايش لانچر5 بازي امير نوروزي، ميلاد چنگي، مجيد يوسفي، محمد حقشناس، صادق برقعي، مرتضي سلطانمحمدي، فرشيد روشني، حامد محمودي، عماد درويشي، مجتبي يوسفي، پوريا عربگري، عرفان امين و هادي شيخالاسلامي ميتواند هر مخاطبي را تحت تأثير قرار دهد که همه در آن شرايط سخت و بسته سربازي چگونه بايد تن به هر نوع شکنجه مافوقشان دهند و در نهايت نيز با معلومشدن حقايق اما خوانش و نوع عملکرد چيزي متفاوت است و نبايد در اين رابطه زيادهروي شود. پنجاه پنجاه: نمايش «پنجاه پنجاه» متن برتولد برشت را دگرگون کرده و تماشاگر به جاي يک اثر اپيک و روايي با نمايشي فيزيکال و کاملا نوين مواجه شد اما با وجود تغييرات مبتني بر فرم احساس ميشود که روح اثر همچنان محفوظ مانده است. درهاي ساختمان موزهاي که سالها پيش اردوگاه مرگ بوده به روي زن و مرد بازيگري باز ميشود. اين دو تنها بازماندگانِ آن قربانگاه هستند که از آنجا فرار کرده بودند. از منظر اين دو، ارواح کشتهشدگان که بازيگراني بودند با فعاليتهاي ضدفاشيستي، فراخوانده ميشوند و در جهاني وهمآلود نمايشي که مجبور بودند زير شکنجه بازي کنند تا زنده بمانند، دوباره جان ميگيرد. اين متن که برگرفته از نمايشنامه خودي و غيرخودي برشت با ترجمه کمالالدين شفيعي است، با قلم هاله مشتاقينيا و مرتضي اسماعيلکاشي به اثري تازه و متفاوت تبديل شده است. نام ديگر اين متن برشت کلهگردها و کلهتيزهاست. نمايش پنجاه پنجاه در تالار مدرسه سينمايي هيلاج، اجرائي متفاوت داشت و از آن متن بلند، متن کوتاهتري با ويژگيهاي صحنه نوين، تدوين و تنظيم شده و اين همان ملاحظات دراماتورژيکي است که نه به دنبال پيام سرراست سياسي که به دنبال بيان فرمگرايانه از يک وضعيت بغرنج و پيچيده و شايد هم گنگ سياسي است و در اينجا قرار است خود وضعيت نمايان شود و در آن، بازيگران در خدمت اين فرم و شمايل حاکم بر صحنه هستند. آشپزخانه: آشپزخانه نمايشي دربرگيرنده انتقادات اجتماعي در وضعيتهاي طنز و کمدي بود و فضاهاي دمخور انساني که به کارگرداني محمدحسن معجوني در تالار مولوي اجرا شد. آشپزخانه نمونهاي است از يک جامعه برهمريخته و ناعادل. کارگران فقط بايد کار کنند و سربهزير باشند و در آن مهر و عطوفتي هم انگار نبايد باشد و اگر هم باشد، شکل پيشپاافتاده و تقليليافتهتر آن بايد در دسترس باشد. اين همان ضد منطقي است که حال انسان را خراب ميکند؛ چون به تعبير درستتر، انسان عادل و آزاد است و اين فطرت و ميل دروني انسان است و اگر جز اين باشد، عليه او حتما آشوبي نيز خواهد بود که دوباره آزادي و عدالت، محور اصلي روابط آدمها در هر جامعهاي باشد. اينها هر روز ميآيند که فقط کار کنند بنابر همان تعريفي که کارفرما روا داشته است؛ اما روزشان پرآشوب است؛ چون از درون ارضا نميشوند و به تعبير بهتر، انسان فقط ماده نيست که بنابر نيازهاي مادي بتواند زيست خود را بگستراند؛ بلکه انسان ابعاد ديگري هم دارد و در آن نيازهاي عاطفي و رواني نيز بايد لحاظ شده باشد و اين همان حلقه مفقودهاي است که آرنولد وسکر در آشپزخانه به آن ميپردازد؛ اما مسيري خطي است که دادهپردازيها سوار بر پيرنگ پرچالشي است که در آن قهرمان يک آشپز به نام پيتر (با بازي مازيار سيدي) و ضدقهرمان صاحب رستوران (محمدحسن معجوني) است و هر دو اينها به قاعده درستي برگزيده شدهاند که هريک بنابر جنس بازي و نوع فيزيک بدني بتواند بيانگر چالش اصلي درام باشد و اين هم نکته بارزي است که اجراي معجوني را در مسير درست چالشها براي بيان انديشه متن قرار ميدهد؛ ضمن آنکه آن خط مشي متن وسکر هم بار سياسياش کمرنگتر و از آنسو بار معنايياش مترادف با اصول روانشناسانه (روانشناسي اجتماعي) خواهد شد. در اين چالش درنگي درست اتفاق ميافتد که بدانيم اين راه هموار نخواهد شد؛ مگر تجديدنظر اساسي صورت گيرد و کارفرما علاوه بر جبران نيازهاي مادي به دنبال احترام و ارزشقائلشدن کارگران و کارکنانش باشد. کد ۱۳: کد 13 يک نمايش اجتماعي است که ميخواهد با يادآوري دوران دبيرستان حال و هواي پر از خاطره و مخاطره آن دوران را زنده کند. به هر روي، ميدانيم بررسي مسائل اجتماعي هميشه هم خوشايند دلتان نخواهد بود چون برخوردهاي دختران دبيرستاني و مواجههشان با مسائلي همچون مصرف مواد توهمزا، طلاق و جدايي والدين، ازدواج زودهنگام يا ازدواج با مردان مسن، روابط اجتماعي و بلوغ جنسي و مشکلات خاص اين دوران و دزدي در دبيرستان و از دبيرستان دزديکردن و مسائل ريز و درشت ديگر اين متن را جدي و قابل ديدهشدن ميکند و اين يک نياز و ضرورت است که هر يک از ما به گونهاي احساسش ميکنيم. کد 13 را يک نويسنده جوان گرگاني به نام عماد رجبلو نوشته و کارگردانش در تهران، سوگل جعفري بود که در نخستين تجربه کارگردانياش بسيار هم توانمند مينمايد. او پيش از اين، دو فيلم کوتاه با محتواي نقد اجتماعي کار کرده است و اين بار نيز در تئاتر يا چنين رويکردي ما را متوجه نوع نگاه خاصش ميکند و البته در کنار خود ميثاق زارع بازيگر را به عنوان مشاور و دراماتورژ قرار داده که در نهايت از بازيگراني که هنوز شناختهشده نيستند اما هر يک به نوعي با توانمندي خاص در کنار هم قرار بگيرند و در نهايت به شيوه گروهي بتوانند نقشها و بازيها را طوري پيش ببرند که در يک دبيرستان شاهد اتفاقات قابل بررسي باشيم. خاطراتي که سويههاي تند و تيزي به خود ميگيرد اما همه چيز خيلي مهارشده در وضعيتي قابل استناد و به شيوه پايان باز و با طرح پرسش در اختيار مخاطبانش قرار ميگيرد. بازيگران به ترتيب حروف الفبا: زهرا آقاپور، پروا آقاجاني، نسا توافق، مارال جمالپناه، انيس صنيعي، پژند سليماني، الهه فرازمند و مهناز مهديزاده هستند. حاجنايبيها: ليلي عاج، نويسنده و کارگردان نمايش نايبسرخي بر آن بود اين بار نيز ما را متوجه نمايشی اجتماعي کند و با اين رويکرد نمايشش را در تالار شانو اجرا کرد. در آن ستمديدگي عدهای که به نان شبشان محتاجاند در گيرودار تصميمها و اتفاقات پنهان دارندگان يک پاساژ در جنوب تهران دچار پريشاني شدهاند چون معلوم نيست در ازبينبردن اين پاساژ چه سرنوشت تلخ و گرفتوگير ناجوري موج بزند. به هر روي، در اينجا ميبينيم ميثم نايبسرخي به دنبال از بيخوبنزدن پاساژ است و البته در اينجا يک پولشويي اتفاق افتاده و همه از آن بيخبر و خبردارند و اين مسئله را يک دختر دارد آشکار ميکند. به هر روي، ميدانيم بخشي از طبقه سرمايهدار گاهي بيرحمانه به دنبال احقاق ثروت روزافزوني ميروند. اينجا حرص و طمع مادي ميتواند راه و بيراه را از هم جدا کند و ما ميبينيم بيچارگاني هستند که با يک مغازه کوچک يا بساطکردن در کنار و گوشه اين پاساژ روزشان را شب ميکنند به هواي روز از نو و روزي از نو! آمدن در خاموششدن اينجا ذهن و روانشان به جايي قد نميدهد که باز هم بتوانند بهراحتي روزيشان را بيابند. اينها درگيريهاي اين روزهايشان هستند اما ميثم به دنبال سود کلاني است که بايد از اين تغيير و تبديل به دست آورد. ليلي عاج با شاگردانش سعي کرده است بتواند مانند کارهاي حرفهاياش در صحنه جلوه درستي از يک نمايش اجتماعي برقرار کند و در اين استقرار حضور آنان کمابيش درست است و بازيگران در دريافت مابازاهاي بيرون از صحنه به دنبال واقعي جلوهدادن شرايط حاکم بر صحنه هستند و اين رمز موفقيت آنان هست که بتوانند در گام نخست متوجه سويههاي متفاوت متن شوند و در درک نقشها تلاش دوچنداني را براي بروز خود در مقام بازيگر به سرانجام برسانند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.