۸۷ سال پيش در چنين روزي
آغاز محاکمه مرد مذاکره
25 اسفند 1311 آغاز محاکمه سرّي عبدالحسين تيمورتاش، مرد بانفوذ دربار پهلوي اول در سالهاي 1305 تا 1311 است. فقط چهار سال از شاه مملکت کوچکتر بود؛ اما پيشينه متفاوتش و توانمنديهاي فردياش به او جايگاهي ويژه بخشيد. رضاشاه بارها به وزرا و کارمندان عاليرتبه دولت گفته بود که حرف تيمور حرف من است. به تيمورتاش هم گفته بود که امور نظامي با من و مابقي امور با تو؛ اما همانطور که صعودش سريع بود، افولش هم يکباره رخ داد. تيمورتاش فرزند يک زميندار بجنوردي، دانشآموخته مدرسه نظام نيکلاي روسيه و مسلط به زبانهاي خارجي بود. اروپا ديده و اهل آداب جديده بود و کاملا از اين نظر با رضاخان متفاوت بود. تيمورتاش يک امتياز ديگر هم داشت. او شازده قاجاري نبود و همين امتيازش در برابر ديگر رجل قاجار دستگاه پهلوي بود. او نمونه يک رجل به غايت مدرن بود. اين را هم در سبک زندگي و هم افکارش بروز داده؛ يعني همان چيزي بود که رضاشاه ميخواست و همين بيشتر او را به شاه نزديک ميکرد و شايد همزمان هم بيمناکش، بهويژه در روابط خوبش با خارجيها. روند نزديکشدن او به شاه آينده مملکت، از مجلس پنجم رقم خورد. او پيشتر هم چند دوره نماينده مجلس بود. ورودش به عرصه سياست با مجلس دوم رقم خورد. اگرچه ابتدا به علت قلّت سن به او ايراد گرفتند و مانع شدند؛ اما پدرش جماعتي را در خراسان وليمه داد و آنها هم شهادت دادند که سنش 30 سال است. بعدا مدتي حاکم و والي گيلان و سيستان بود و بعد از کودتاي 1299 به علت انتقاد از سياستهاي ضدقاجاري سيدضياءالدين طباطبايي مدتي بازداشت شد. با برکناري سيدضياء آزاد و در کابينه مشيرالدوله وزير عدليه شد و بعد به توصيه قوامالسلطنه والي کرمان شد. دست آخر ولايت کرمان را وانهاد و از نيشابور نامزد مجلس پنجم شد. ورودش به مجلس مقارن بود با رئيسالوزرايي رضاخان در دوره احمدشاه. آغاز نزديکي او به شاه آينده از همين مجلس کليد خورد. حسن محمدي در مطلبي با عنوان تأملي در علل «صعود و سقوط تيمورتاش» مينويسد که در مجلس، تيمورتاش خود را هرچه بيشتر به رضا شاه نزديک کرد و چون رئيس کميسیون نظام مجلس بود، بيش از هميشه با رضاشاه سروکار داشت و در مجلس هم مدافع او بود. يک سال بعد سردار سپه به دولت رفت و تيمورتاش را هم با خود برد و وزير فوايد عامه و تجارتش کرد. او درعينحال رابط بين رضاشاه و سفارت شوروي هم بود. همانطور، فروغي که وزير ماليه بود، رابط با سفارت انگلستان شد. رضاخان که به فکر فرماندهي کل قوا افتاد، تنها فردي که تصور ميکرد در برابرش مخالفت کند، مدرس بود. تيمورتاش وظيفه يافت با مدرس صحبت کند و نظرش را جلب کند. مدرس بعد از صحبت با تيمورتاش به جناح اقليت مجلس پيغام فرستاد که با اصلاحاتي طرح دولت را تأييد کنند. اقليت هم به تبعيت از مدرس با طرح موافقت کرد. اين البته تنها مأموريت موفق تيمورتاش در داخل به نفع رضاخان نبود و تا زمان بدلشدن خان به شاه و در دوران پادشاهي هم ادامه داشت. تيمورتاش در کنار داور و نصرتالدوله فيروز براي به سلطنت رساندن رضاشاه اين مذاکرات را بيرون و داخل مجلس ادامه داد و نهايتا موفق شد. رضاشاه در تاريخ پنجم ارديبهشت سال ۱۳۰۵ در کاخ گلستان تاجگذاري کرد و به این وسيله حکومت پهلوي رسما آغاز شد. رضاشاه بنا به توصيه دوست ديرينهاش- دبير اعظم بهرامي - تيمورتاش را بهعنوان وزير دربار خود برگزيد. نقل است هنگامي که دبير اعظم براي تصدي پست وزارت دربار شخص تيمورتاش را کانديدا کرد، رضاشاه خطاب به او گفت: «تيمور خوب است، فقط بيش از حد با خارجيها معاشرت دارد». همين ترديد شاه بر سر معاشرت بيش از حد تيمورتاش با خارجيها بود که بالاخره کار دستش داد. بااينحال تيمورتاش در پست وزارت دربار همهکاره کشور شد. او بهسرعت تمام ارکان اداري و اجرائي کشور را در دستان خود گرفت؛ بهگونهايکه ديگر پستهاي مهم کشور از قبيل نخستوزيري و وزارت خارجه و... از او دستور ميگرفتند. رضاشاه بارها به وزرا و کارمندان عاليرتبه دولت گفته بود که حرف تيمور حرف من است. به تيمورتاش هم گفته بود که امور نظامي با من و مابقي امور با تو. بهاينترتيب تيمورتاش در سياست داخلي و خارجي کشور فعال مايشا شد. او نقش مذاکرهکننده ارشد را بعدا در دوران سلطنت رضاشاه همچنان حفظ کرد. تيمورتاش در موارد ديگري هم توانست فضا را به نفع رضاشاه تغيير دهد. ازجمله در انتخابات مجلس ششم و هفتم امکان ورود مخالفان دولت به مجلس را گرفت؛ حتي گفته شده که همه حکام ولايات و نمايندگان، سفرا و وزيرمختاران با نظر او انتخاب ميشد.تيمورتاش در سياست داخلي هم بسيار فعال بود. او به همراه علياکبر داور و نصرتالدوله فيروز سياستهاي کلان مدرنيزاسيون کشور را به پيش ميبردند. در ميان اوراق و اسناد باقيمانده از تيمورتاش، سندي يافت شده که نشان ميدهد او براي ايجاد تحولات عميق در کشور طرحهاي گستردهاي داشته است. در اين سند که به خط اوست، آمده که دولت ايران براي پيشرفت کشور بايد يکسري از اصلاحات بنيادين را انجام دهد. برخي از اين اصلاحات عبارت بودند از: منسوخکردن القاب و عناوين، کوتاهکردن دست روحانيون از آموزش و امر قضا، کمکردن تعداد مستخدمين دولتي، مبارزه با مرگومير نوزادان و اجراي سياست ازدياد جمعيت کشور، مبارزه با امراض واگير و مسري، جلوگيري از استعمال ترياک، گسترش تربيت بدني در مدارس، اصلاح خط فارسي و اجباريکردن تدريس به آن زبان، ترويج لباس و کلاه متحدالشکل، فرستادن دانشجويان به خارج از کشور، تشويق مردم به استفاده از کالاهاي ساخت داخل کشور و دهها مورد ديگر که مطرحکردن آنها در اين مختصر امکان ندارد. ازجمله نقشآفرينيهاي او در داخل ميتوان به ماجراي شورش عشاير و اعتراض علما به قانون نظام وظيفه اشاره کرد. در پي تصويب قانون نظام وظيفه و اعتراضاتي که از شهرها و روستاها برخاسته بود، شاه، تيمورتاش، وزير دربار را به قم فرستاد تا با علمايي که از اصفهان به قم مهاجرت کرده بودند، صحبت کند؛ اما آنها از ملاقات با تيمورتاش سر باز زدند. اين بار پولیتيک ديگري زده شد و مدتي بعد تيمورتاش به همراه وزيرالوزرا و دو روحاني فرمانبردار دربار، به قم اعزام شدند. اين بار نتيجه متفاوت بود و بستري از توافق را فراهم کرد. شاه با آيتالله فشارکي و آيتالله اصفهاني، تلگرافهاي ستايشآميزي مبادله کردند که در مطبوعات آن زمان چاپ و منتشر شد. بااينحال استفاني کرونين، نويسنده مطلب «نوگرايي، تحول و ديکتاتوري در ايران»، نقشي فراتر از يک مذاکرهکننده ارشد براي تيمورتاش قائل بوده و معتقد است اصلاحات رضاشاه با تسلطي که مشاورانش، يعني تيمورتاش، مظفر فيروز و علياکبر داور داشتند، هماهنگ بود و نيروي محرک و پشتيبان اين نوسازي، اين گروه سهنفره بودند. برآمدن رضاخان اندکاندک حالوهواي مملکت را به سوي ايرانيگرايي و متجددمآبي سوق ميداد، پس طبيعي بود که پسر کريمداد نرديني که در روسيه «خان نردينسکي» و در بازگشت به مملکت قجر «سردار معظم خراساني» شده بود، اينک «تيمورتاش» شود؛ همانگونه که نصرت الدوله، فيروز شده و ميرزا علياکبرخان مدعيالعموم نيز به داور شهرت يافته بود. اين سه نفر متجدداني بودند که اتحاد مثلثي شدند براي ارتقاي سردارسپه به پادشاهي ايران و ايجاد انقلاب در سلطنت؛ انقلابي که سر هر سه نفر را بر باد داد. در اين ميان، تيمورتاش با قد و قامت خدنگ، کلام موقر و پرنسيب ذاتي در نوک مثلث قرار ميگرفت. مرد مذاکرات پهلوي اول او اگرچه از سال 1305 تا 1310 وزير دربار بود، اما سکان سياست خارجي را با وجود تشکيلات وزارت خارجه و وزير خارجه، عهدهدار شد و مستقيم با شاه در ارتباط بود؛ از اين رو، نقشي مهم در سياست خارجي ايران داشت. بخش مهمي از ادعاهايي که بر سر اعاده حاکميت ملي ايران در نقاط شمالي بعد از جنگ جهاني اول با حکومت شوراها وجود داشت و در آستانه تغيير سلطنت هنوز حل نشده بود، باعث ايجاد سلسله مذاکراتي بين سفير شوروي در تهران و دولت ايران شد؛ ازجمله بحث درباره امور کنسولي، تقسيم آبهاي سرحدي و اجازه صدور کالاهاي ايران که با موفقيتهايي همراه بود. مسئول مذاکره با شوروي از سوي رضاشاه، تيمورتاش تعيين و قرار شد او سفري به شوروي داشته باشد. بااینحال، نگراني انگلستان از پيشرفت مذاکرات ايران و شوروي و احتمال مشارکت ايران در ائتلاف منطقهاي، به احضار ناگهاني تيمورتاش در آذر همان سال انجاميد و مذاکرات که ظاهرا به يک توافق نهايي نزديک شده بود، روال ديگري يافت. روند مذاکرات از حالت مستقيم پيشين خارج شد و از طريق مجاري عادي، يعني سفارت ايران در مسکو دنبال شد. در این میان به تيمورتاش مأموريت ديگري واگذار شد؛ مذاکره با انگلستان، با اختياراتي شبيه اختيارات پيشين و هدف آن هم مسائلي مانند تعرفههاي گمرکي، دشواريهاي ناشي از لغو کاپيتولاسيون، امتياز خط هوايي جنوب و از همه مهمتر اعاده حاکميت ايران بر جزاير ايراني خليج فارس بود. اين مورد آخر چيزي نبود که به مذاق انگلستان خوش بيايد. باکستر، معاون وزير روز خارجه بريتانيا، دراينباره نوشته بود: «بيانات وزير دربار بسيار نگرانکننده است؛ چراکه وي دو مورد بسيار مهم، بحرين و عراق را مطرح کرده است که ما بههيچوجه قادر به کوچکترين سازش درباره آنها نيستيم. لذا سر رابرت کلايو (سفير انگلستان در ايران) بايد بيدرنگ به اين ديدگاه تيمورتاش اعتراض كند و به وي تفهيم نمايد که دولت اعليحضرت پادشاهي بريتانيا نميتواند بر ادعاي مالکيت ايران بر بحرين صحه گذارد. از سويي ما نميتوانيم به قيمت ازدستدادن عراق، قراردادي با ايران امضا کنيم». اين مذاکرات با اين حال در ابعادي موفقيتآميز بود و براي ديپلماسي تيمورتاش يک پيروزي به حساب ميآمد. تيمورتاش موفق شده بود انگلستان را مجاب به پذيرش تعرفه گمرکي ايران کند و بر اساس آن بريتانيا استقلال گمرکي ايران را به رسميت بشناسد و انگلستان از حق خود در کاپيتولاسيون و تعرفه گمرکي محروم شود؛ اما در ابعاد ديگر مذاکرات، يعني مسئله خليج فارس، دستاوردي نداشت. تيمورتاش براي حل مسئله بحرين و جزاير، مانند مسئله تعرفه گمرکي، تهديد کرده بود در صورت شکست مذاکرات، او به ناچار طرح تحديد قلمروی دريايي را براي تصويب به مجلس خواهد فرستاد. انگلستان اصلا حاضر به کوتاهآمدن نبود؛ بهويژه اينکه اضافهشدن موضوع مذاکره با شرکت نفت در سال 1307، به فهرست اختلافات ايران و انگلستان افزود. تيمورتاش نيز در قبال پيشنهادهاي غيرقابل پذيرش دولت بريتانيا، طرح خود را که بيشتر بر چهار نکته تأکيد داشت، به سفير بريتانيا تحويل داد. تيمورتاش در اين طرح، ابتدا مسئله اخذ ماليات از شرکت نفت را مطرح كرده و خواهان پرداخت آن از سوي شرکت نفت به ايران شده بود. تيمورتاش در ادامه بيان کرده بود در صورتي که دولت بريتانيا از پرداخت ماليات به ايران امتناع كند، ايران نيز مجبور خواهد شد خود بر شرکت نفت ماليات وضع کرده و آن را وصول کند. در بخش بعد، تيمورتاش به طرح مسئله نفت و مذاکره با شرکت نفت پرداخته و موفقيت اين بخش از مذاکرات را منوط به حسننيت دولت بريتانيا دانسته بود. تيمورتاش در ادامه با بيان اينکه ايران به دنبال محدودکردن رفتوآمدهاي کشتيهاي دولت بريتانيا نيست، نوشته بود: «دولت ايران هميشه مقدم آنها را گرامي داشته است، ولي بايد آنها نيز براساس معاهدات بينالمللي قبل از ورود به بنادر ايران ورود خود را اطلاع داده و از دولت ايران مجوز ورود دريافت دارند. البته، در مواقع اضطراري تنها کافي است که با حاکم محلي هماهنگي صورت گيرد». در ادامه نيز تيمورتاش بحث جزاير ابوموسي و تنب را مطرح کرده بود. تيمورتاش بار ديگر شهريور ماه 1310 براي انجام يک دوره مذاکرات با سرجان کدمن رئيس هيئت مديره شرکت نفت به انگلستان رفت. مذاکره يک ماه طول کشيد اما به نتيجه نرسيد. بعد از آن با وزير خارجه انگلستان ملاقات و مذاکره کرد اما آن هم بيفايده بود. گفتهاند که تيمورتاش تلاش داشته سهم ايران از فروش نفت را از 16 به 25 درصد برساند اما هيئتمديره شرکت نفت زير بار نميرفتهاند. اين ادعاي مصطفي فاتح کارمند عاليرتبه شرکت نفت و نويسنده کتاب 50 سال نفت ايران است که بر تلاش تيمورتاش براي استيفاي حقوق ايران در برابر انگليس در ماجراي مذاکرات صحه ميگذارد. در اين شرايط، ايران که از حل مسائل خود با انگلستان قطع اميد کرده بود، دوباره چشم به شوروي دوخت. کاوه بيات معتقد است که اين دوره، آغاز سياست نزديکي به شرق در ايران بود. ايران احتمال يک رويارويي بين شوروي و غرب را ميداد. تبليغات شوروي هم مؤثر بود و احتمالا دولت ايران آن را جدي گرفت. در اين ميان ايران بايد مؤتلف يکي از اين دو ميشد؛ يا شوروي يا انگلستان و احتمالا بعد از لاينحلماندن اختلافات با انگلستان به سمت شوروي ميرفت. اين را ميتوان از نامه تيمورتاش به شرکت نفت در سال 1310 و خواستههايي که در اين نامه آمده بود هم دريافت. نامه حاکي از اين بود که هدف ايران نه ادامه مذاکرات ناتمام سال پيش بلکه زيرسؤالبردن تمامي منافع بريتانيا در جنوب است. اين نامه با اقداماتي چون شروع دور ديگر مذاکرات با شوروي و شايعاتي مانند اعطاي امتياز بهرهبرداري از نفت شمال به شورويها يا انعقاد يک قرارداد دفاعي همراه شد. اگرچه برخي هم معتقدند که هدف از مذاکره با شوروي نه تغيير سياست به سمت شرق بلکه صرفا انداختن بيم در دل انگلستان به عنوان روشي ديپلماتيک براي قبولاندن شرايط خود به طرف مقابل بوده است. هرکدام از اين دو نظريه كه درست باشد اما در نهايت سمبه ايران آنقدر پرزور نبود که موفق شود. در کل اتفاق خاصي رخ نداد و شرکت نفت نه تنها حاضر به دادن هيچ امتيازي نشد، بلکه برعکس سهم ايران از عايدات امتياز نفت را کاهش هم داد. برونداد اين ديپلماسي تنها يک نتيجه داشت و آن هم افول تيمورتاش بود. در همه اين رخدادها تيمورتاش؛ چه با رأي شخصي چه با مشورت شاه اقدام کرده باشد اما در نهايت نقشآفرين نخست تلقي ميشد. اين نقشآفريني اما در همان سال با عزل او از وزارت دربار و تحت نظر قرارگرفتن در خانه پايان يافت. به نوشته «بيات» با وجود تيمورتاش، رضاشاه شخصا آخرين پرده سياست شرقي او را بازي کرد که به شکست انجاميد و قرارداد دارسي تمديد شد. «بيات» معتقد است با توجه به وضعيت ايران و رقابت قدرتها در منطقه بعيد به نظر ميرسيد که نوع معقولتري از ديپلماسي در آن زمان ميتوانست تمام خواستههاي ايران را برآورده كند. شکست سياست شرقي باعث شد ايران در برابر ترکيه و افغانستان هم عقبنشيني کند و 160 فرسخ از خاک ايران براساس حکميت ترکيه به افغانستان واگذار شد و علاوه بر آن ايران، ارتفاعات آرارات را هم به ترکيه واگذار کرد. سياست نزديکي به شرق، ايران را بيش از اندازه به شورويها نزديک ميکرد و اين نگراني انگلستان را برميانگيخت. اين نگراني چيزي نبود که مستقيم يا غيرمستقيم از سوي انگلوفيلهاي دربار ايران و مخالفان و رقيبان تيمورتاش مانند تقيزاده، فروغي يا ديگران به شاه منتقل نشود. خيليها از نقش انگلستان در برافتادن تيمورتاش ميگويند و معتقدند مطلب روزنامه تايمز در دي ماه 92 درباره تيمورتاش تير خلاص را به شقيقه او زد. گرچه پيش از چاپ اين مقاله، هوور وزيرمختار انگلستان خبر سقوط تيمورتاش را به نقل از شايعات در محافل سياسي تهران به لندن رسانده بود. اما چاپ مقاله، شايعه را به خبر بدل کرد.ديگر اينکه شکست مذاکرات با انگلستان با انتشار خاطرات آقابگوف جاسوس شوروي که به غرب گريخته بود همزمان شد. او در خاطراتش که سال 1308 در فرانسه منتشر شد، از يکي از کارمندان وزارت فوائد عامه که با تيمورتاش رابطه نزديکي دارد به عنوان جاسوس شماره 4 نام ميبرد. اين هم نه چيزي بود که در تضعيف موقعيت تيمورتاش بيتأثير باشد و نه از چشم انگليسيها دور بماند. نويسندگان مقاله «تيمورتاش قرباني منافع انگليس در ايران» منتشرشده در فصلنامه گنجينه اسناد، پاييز 92، با اشاره به نامه سفير بريتانيا به بالادستيهاي خود با اين مضمون که «تيمورتاش اکنون در تعيين خط مشي سياستهاي داخلي و خارجي چنان مطلقالعنان گشته که متأسفانه تا زماني که وي در مسند کار باشد، اميدي به بهبود شرايط موجود نيست»؛ مينويسند: «او در گزارشهاي خود به لندن از شخصيت ناسازگار و حتي عقده ضد انگليسي تيمورتاش سخن به ميان ميآورد. بنابراين، وجود تيمورتاش براي کسب امتياز نفت که همزمان در جريان بود مانعي به شمار ميرفت که بايد از سر راه برداشته ميشد».جلسه محرمانه تيمورتاش با روسها در بازگشت از سفر انگلستان به ترديدهاي بريتانيا پايان داد. آنان تصميم به حذف تيمور به ظن جاسوسي براي روسها گرفتند. يکي از کساني که در اين زمان قلب تيمور را نشانه رفته بود، محمدحسين آيرم بود که از قضا او نيز تحصيلکرده روسيه و سنپترزبورگ بود و اينک رياست نظميه کل کشور را بر عهده داشت و با تأسيس و تشکيل اداره سياسي در نظميه به چشم و گوش شاه تبديل شده بود. گزارش همه رفتار و کردار تيمورتاش به شاه يکي از هيجانانگيزترين و مهمترين کارهاي روزانه آيرم محسوب ميشد که سرانجام منجر به دردامانداختن اين نهنگ بزرگ در تور هولناک رضاشاه شد. جايزه اين صيد بزرگ، قبههاي سرلشکري بود بر شانههاي آيرم. عبدالحسين تيمورتاش پس از بازگشت از روسيه تا قرارگرفتن در پشت ميلههاي زندان رضاشاه زمان زيادي را سپري نکرد و زودتر از آنچه تصور ميکرد و پيش از آنکه فرستاده شوروي براي شفاعت او به تهران برسد، در ساعت ۱۱:۳۰ شب نهم مهر ماه سال ۱۳۱۲ در زندان قصر طعمه پزشک احمد احمدي شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.