پل رابطه
شکوفه موسوي . روانپزشک کودک و نوجوان
اين روزها، درگيرشدن با يک بحران جدي و عمومي، روال عادي زندگي را در سطحي وسيع بههمريخته و هرکس درصدد چارهجويي است، با توجه به آسيبپذيري کودکان، بازار توصيههاي روانشناسي و تربيتي در مورد برخورد با اضطراب کودکان داغ است. به گمان من شايد توجه بيشازحد به محتوي باعث شده که ما از فرم يا ظرف آن غافل شويم؛ يعني چگونگي انتقال آن، چون اهميت نحوه انتقال و نيز کاربرد آن کمتر از توليد محتوي نيست مثل آنکه بين دو کرانه پلي براي عبور نباشد. يکي از مهمترين اشتباهات والدين اين است که با اتکا به درستبودن حرفها و خواستههايشان و نيز مصلحتخواهي براي فرزندانشان، انتظار دارند کودکان بپذيرند و به آنها عمل کنند و اگر چنين نشود، احساس ناکامي يا حتي خشم ميکنند. حال آنکه آموزشدادن، خود مهارتي ديگر است و زيرساخت ضروري آن، رابطه امن و درستی براي رشد کودک است، اگر آن پل نباشد، پِي رشد نخواهد بود و حتم بدانيم که هر قدر شدت فشار افزونتر، استحکام پِي ضروريتر؛ بنابراین از خود بپرسيم: من در شرايط معمولي و روال عادي، ميتوانم ارتباط خوب با کودک بر قرار کنم؟ اگر پاسخمان مثبت باشد، کمک به کودکان ممکن خواهد بود و اگر منفي، کار سختتر.
کودک در خانواده کودک در سيستم خانواده زندگي ميکند که خود شامل چند سيستم کوچکتر است، سه سيستم بسيار مهم، پدر- مادر و زوج هستند و هر سه بايد قوي و کارآمد باشند. پيششرط اول براي مراقبت از کودک و آموزش به او در شرايط عادي و نيز دشوار، داشتن مهارتهاي فردي و زناشويي و بعد بهکارگيري مهارتهاي والدگري است. صرف زمان خاص والدين بسياري اين کار را نميتوانند انجام دهند، آنان وقت زيادي صرف فراهمکردن وسايل آسايش کودکان ميکنند، اما براي بازيکردن نه، درحاليکه براي آموزشدادن به کودکان، بايد بتوانيم اوقاتي را بدون وسوسه آموزشدادن به آنها صرف کنيم. صرف زمان خاص باعث ميشود، کودک در کنار ما امن و شاد باشد و رابطه خوبي برقرار کند و همين احتمال پذيرش او را بيشتر ميکند. فرصت آموزش اطلاعات موجود در محيط، بهترين راهنماي محتوي آموزش ما به کودکان است، از او بپرسيم که چه ميداند و منتظر چه هست؟ و در حدي که آسيب نبيند به او اطلاعات بدهيم. استفاده از قصهگويي و بازي با عروسک يا نقش بازي متناسب با سن و شرايط کودک کمککننده است و باعث ميشود کودک از فاصلهاي امن با مسئله مواجه شود. مواجهه با ناکامي يا نگراني حتي در زندگي عادي هم شرايط بسياري پيش ميآيد که کودک دچار ناکامي يا نگراني ميشود و البته در شرايط خاص، اين احتمال بيشتر است. والدين بايد به مهارت مواجهه با اين شرايط مسلط باشند و بهدرستي رفتار کنند. براي اين کار وقت خاصي بگذاريم و از قبل آن را مشخص کنيم. به حرفهايش گوش دهيم و با احساس او همدلي کنيم، ممکن است تجربههايي مشابه را به او بگوييم و از او بپرسيم. راهحلها را از او بپرسيم و راهحلهاي خود را بگوييم. او را بهخاطر اين جلسه تشويق کنيم و بعد يک موقعيت لذتبخش را فراهم کنيم مثل بازي يا خوراکي. اگر دقت کنيم همين رويکرد باعث ميشود که او هم بتواند نگراني يا ناکامي را بيان کند و هم آن را در محدودهاي خاص جاي دهد. روشهاي حل مسئله از مهمترين قسمتهاي مواجهه با مشکلات يا بحرانها، تغيير از شرايط درماندگي به مؤثربودن است، بنابراين از آنان راهحلها را بپرسيم و قدمبهقدم آنها را به حل مسئله نزديک کنيم و اجازه دهيم نگرشي مثبت به خود را تجربه کند. کودکان به بازي علاقه دارند و مبارزه را دوست دارند، ميتوان کل مواجهه با بحران را يک نوع مبارزه در نظر گرفت که او به عنوان يک قهرمان بايد با آن مواجه شود. هدايت در مسير مسئوليتپذيري ميتوانيم به او کمک کنيم نقش يک مدير و الگو را بر عهده بگيرد و به او مسئوليتي در همين زمينه دهيم، در اينجا، همکاري او به بالاترين درجه ميرسد چون او انتظار همان رفتاري را از ديگران دارد که ما از او داريم. بازخورد مثبت يعني تشويق و تحسين و شايد ايجاد موقعيتي لذتبخش که بعد از کاري ارزشمند در انتظارمان است و اصلا نبايد آن را جايزه بناميم چون از احساس افتخار ميکاهد، نگوييم «به ما کمک کردي اين هم جايزهات» بلکه بگوییم «تو توانستي اين کار را انجام بدهي و حالا وقت يک موقعيت لذتبخش است». مقايسه مثبت به رفتار خوب او بازخورد دهيم و او را با کودکان فرضي ديگر مقايسهاي منطقي و نه اغراقآميز کنيم مثلا: من فکر ميکنم از خيلي از بچههاي همسن خودت بهتر توانستي با کرونا بجنگي يا... بعد از بحران بحران هزينه بسيار سنگيني دارد، اما ممکن است فرصتي براي دريافت درسهايي ارزشمند باشد، کسب تجربههايي که از خسران آن بکاهد و باعث شود رشيدتر و قويتر و مسلطتر از آن عبور کنيم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.