|

دوران کرونا و یادی از زینب‌پاشا

ساجده عرب‌سرخی

هرچه از زینب‌پاشا شنیده بودم در ماجرای رژی بود و نهضت تنباکو؛ زن تنومند و قوی‌هیکلی که چارقد به کمر می‌بست و بی‌روبنده در اجتماع ظاهر می‌شد و باکی نداشت به قهوه‌خانه برود و میان مردان، قلیان خود را چاق کند. می‌گویند پس از بستن دکان‌ها توسط بازاریان در ماجرای تحریم تنباکو دولت توانست با ترساندن مردم و تنگ‌کردن عرصه بر آنها مغازه‌داران را مجبور به بازکردن دکان‌هایشان کند. همین زمان بود که زینب‌پاشا به همراه گروهی از زنان، با چماق به بازار رفته و بعد از درگیری با مأموران، بازاریان را دوباره مجبور به بستن مغازه‌ها کردند و بی‌آنکه شناخته شوند از بازار گریختند. زینب هرازگاهی به همراه دیگر زنان همراهش در کوچه و بازار حاضر می‌شد و مردان را به مبارزه و کندن ریشه ظلم تشویق می‌کرد و می‌گفت: «اگر شما مردان جرئت ندارید، جزای ستم‌پیشگان را کف دستشان بگذارید، اگر می‌ترسید که دست دزدان و غارتگران را از مال و ناموس و وطن خود کوتاه کنید، چادر ما زنان را سرتان کنید و در کنج خانه بنشینید و دم از مردی و مردانگی نزنید، ما جای شما با ستمکاران می‌جنگیم». سپس روسری خود را به جانب مردان پرتاب کرده و ناپدید می‌شد. کریم طاهرزاده‌بهزاد، فعال مشروطه‌خواه، در اهمیت این حرکت می‌گوید: «هر مرد وظیفه داشته که شئونات زنان را که در میان جامعه احترام فوق‏‌العاده داشته‏‌اند، ولو با فداکردن جان خود حفظ نماید. لذا وقتی عده‏‌ای زن در بازار ظاهر می‌‏شدند، احساسات مردان شعله‌‏ور گشته، به‌پا می‏‌خاستند و مانع را از میان برمی‏‌داشتند. این غلیان وقتی به اوج می‏‌رسید که زنی لچک خود را به نشانه‏ استمداد به طرف مردان پرتاب بکند». زینب‌پاشا معروف به «بی‌بی‌شاه زینب»، «زینب‌باجی» و «ده‌باشی زینب» در محله عمو زین‌الدین که یکی از محلات قدیمی و فقیرنشین شهر تبریز است به دنیا آمد. پدرش شیخ سلیمان، روستایی تهیدستی بود و تنها اسمی است که در کنار اسم زینب دیده می‌شود. از آنجا که حافظه تاریخ همیشه در مورد «نقش‌آفرینانش» دقیق نبوده و خصوصا درباره زنان دچار فراموشی است، اطلاعات موثقی درباره تولد، زندگی، ازدواج و مرگ این زن مبارز ایام مشروطه وجود ندارد. غربت عبارت «زنان تاریخ‌ساز» را در همین عدم اسناد مکتوب درباره زینب‌پاشا می‌توان درک کرد؛ او که با شکستن ترس، جرئت اعتراض را بیدار کرد، اما نامش در میان نام مردان مبارز دورانش گم شده است. اما اینکه چرا امروز از زینب‌پاشا می‌گویم و می‌خوانم، شباهتی تاریخی ا‌ست میان یکی از برهه‌های زندگی این پرچمدار مبارزه با امروز؛ احتکار؛ شباهت میان آن روزهایی که در تبریز نان احتکار می‌کردند و امروز که مایحتاج حفاظت از بیماری کرونا احتکار می‌شود. همان روزها زینب‌پاشا دوباره نقش‌آفرین تاریخ سرزمینش شد و شجاعانه محتکران و رانت‌خواران را به مبارزه طلبید و پیروز میدان شد. احمد کسروی در کتاب تاریخ مشروطه خود می‌نویسد: «در روزگار زینب یکی از رسوم رایج این بود که فئودال‌ها و اشراف، ارزاق عمومی بویژه غلات را احتکار می‌کردند. یعنی فصل خرمن غلات را به قیمت نازلی از روستائیان می‌خریدند و در انبارها جمع می‌کردند و به هنگام زمستان که ذخیره آرد مردم تمام می‌شد، به بهای گران عرضه می‌داشتند».

کلنل کاساکوفسکی در خاطرات خود وقتی از گریه کودکان گرسنه نوشته و محتکرانی که هزاران خروار غله را در انبارها پنهان کرده بودند، تصریح می‌کند که «فردی، قریب به ۷۰ هزار خروار گندم در انبار داشته است»؛ اتفاقاتی که دوباره شیرزن تبریز را به تحرک وامی‌دارد و با شناسایی انبار غله محتکران در فرصت مناسبی به همراه دیگر زنان تبریز به آنجا حمله می‌برد و آنچه را که احتکار و پنهان شده بود، بین بی‌چیزان تقسیم می‌کند؛ همان رفتاری که در ادبیاتمان از عیاران و لوطیان سر می‌زده است و در ادبیات غرب از رابین‌هود. یکی از معروف‌ترین عملیات‌های زینب‌پاشا بازکردن درهای انبار قائم‌مقام والی آذربایجان و از محتکران معروف تبریز بوده است. در جریان این ماجرا ۳۰ نفر از زنان همراه زینب کشته می‌شوند، اما او زنده می‌ماند تا تاریخ روزهای بعد را رقم بزند. ماجراهای زینب‌پاشا در اوراق تاریخ زیاد است. کتاب‌ها و مقالاتی که نوشته شده و نوشته خواهند شد، اما روایت این بخش از تاریخ غرور و حسرتی می‌آفریند که در پی‌اش این سؤال پیش می‌آید: زینب‌پاشای روزگار کرونایی ما کیست؟ عیاران دوران احتکار ما کدامند؟ پرچمدار شناسایی انبارهای ماسک و دارو و دستکش کجاست؟ شاید اگر کلاریسا پینکولا استس افسانه‌ها و قصه‌هایی از غرب درباره کهن‌الگوی زن می‌نویسد تا خویشتن غریزی درونی زن را بیدار و ژرف‌ترین نقطه روح زن را که نیات و سنت‌های زنانه در آن نهفته است، کشف کند، ما نیز باید تاریخ نانوشته زنان سرزمینمان را از سینه‌ها بیرون بکشیم و شیرزنان و دلاوران مبارزی را روایت کنیم که گاه ناچار شده‌اند با لباس مردانه به جنگ تباهی بروند و برای ساختن خاکشان جان خود را فدا کنند. همان‌طور که خبری از حبل‌المتین گزارش می‌دهد در یکی از جنگ‌های میان اردوی ستارخان و لشکریان شاه پیکر ۲۰ کشته‌شده زن پیدا شده که با لباس مردانه در نبرد شرکت کرده بودند. یا وقتی کسروی از حضور ۵۰۰ زن معترض در مقابل ساختمان بهارستان در سال ۱۲۷۶ خبر می‌دهد... ادامه در صفحه 15

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.