ملیشدن نفت و افول ناسیونالیسم لیبرال
محمد ابراهیم فتاحی
بنبست موجود در جریان ملیشدن نفت نه به دلیل پیشداوریهای نژادی یا فرهنگی، بلکه به علت برخورد اقتصادی بین «ناسیونالیسم احیاشده» و «امپریالیسم ازمدافتاده» به وجود آمده بود.
یرواند آبراهامیان در برخی تعاریف از ناسیونالیسم به عنوان ایدئولوژی ملتها یاد شده است که عموما در قالب احساس تعلق به چارچوبهای سرزمینی، مشترکات تاریخی، فرهنگی، قومی و حتی نژادی و درنهایت حق ملتها بر تعیین سرنوشت خود بازنمایی میشود. این موضوع از اواخر سده نوزدهم میلادی، در واقع سالهای منتهی به انقلاب مشروطه و همزمان با طرح مفاهیم مربوط به مدرنیزاسیون ایرانی به تدریج به یکی از عناصر اجتنابناپذیر مدرنیته ایرانی تبدیل شد. پیش از این ناسیونالیسم در نظام سنتی ایران عملا به معنای وفاداری به شاه بود و جامعه ایران نیز در این زمان جامعهای اسلامی بود که افکار سیاسی و اجتماعی آن در مقایسه با امپراتوری عثمانی و مصر چندان پیشرفته نبود. در این وضعیت اقتدار قانون دینی بر همه وجوه جامعه حاکم بود. به نظر میرسد فشارهای سیاسی و اقتصادی قدرتهای سلطهجو به ویژه بریتانیا و روسیه عملا ایرانیان را به سوی بازیابی هویت و علایق مشترک هدایت کرد. سرعت تحولات مربوط به انقلاب مشروطه و رقابتهای روسیه و بریتانیا بر سر نفوذ در ایران ازجمله قرارداد 1907، موافقتنامه 1919، هجوم اقتصادی و در مواردی نظامی، بسیج ذهنیت ایرانیان به ویژه نخبگان را در جهت احساسی ملتگرایانه به معنای حفظ و حمایت از ایران، به همراه آورد. البته تاریخ و فرهنگ ایران و نیز این واقعیت که زبان فارسی طی سدههای متوالی مادر-زبان اصلی به شمار میرفت و اینکه مرزهای آن عمدتا در اواخر سده نوزدهم تعیین شده و عملا مسائل مربوط به حاکمیت سرزمینی آن روشن شده بود، در شکلبندی بنیانهای عینی احساس ناسیونایستی بیتأثیر نبود. اگرچه جایگاه و شرایط تاریخی جوامع در بازنماییهای ناسیونالیستی، سطوح و ابعاد آن تأثیرگذار بوده است و این بازنماییها بر حسب واکنش در برابر عناصری همچون مذهب، تعلقات قومی و نژادی شکل یافتهاند، اما به نظر میرسد گرایشات و احساسات ناسیونالیستی در اکثر کشورهای توسعهنیافته و از جمله در ایران مدرن عمدتا دارای رویکرد واکنشی بود که در برابر نفوذ و استعمار خارجی تقویت شده است. در ایران سلسلهرویدادهای بههمپیوستهای همچون انقلاب مشروطه، جنبشهای منطقهای و حتی محلی، برآمدن سپس برافتادن ناگهانی رضا شاه در شهریور 1320 و اشغال ایران، جریان ملیشدن نفت و کودتای 28 مرداد 1332 و نهایتا انقلاب اسلامی سال 1357 و چالشهای پس از آن وجوه گوناگونی از گرایشات ناسیونالیستی را وارد صحنه سیاسی و اجتماعی کرد. سرچشمه نخستین برداشت از ناسیونالیسم در ایران مدرن را میتوان در سده نوزدهم و همزمان با ارتباط ایرانیان با غرب به ویژه رونق آموزشهای مدرن، ردیابی کرد. این ارتباط شکلگیری طبقه متوسط جدیدی را به همراه داشت. بسیاری از نخبگان این طبقه در کنار دانشآموختگان جدید طبقات سنتی و به ویژه نخبگان قاجاری با مفاهیم روشنگری فرانسوی آشنا شدند. به گفته آبراهامیان «آنان نه اقتدار شاهی بلکه حاکمیت مردم، نه سنت بلکه آزادی، برابری و برادری، نه ظلاللهها بلکه حقوق لاینفک انسانی را محترم میدانستند. آنان نه از تعادل اجتماعی و هماهنگی سیاسی بلکه از لزوم تغییرات ریشهای، دگرگونیهای بنیادی و روند اجتنابناپذیر پیشرفت انسانی سخن میگفتند. به جای موعظه درباره فواید حکومت مطلقه و محافظهکاری، لیبرالیسم، ناسیونالیسم و حتی سوسیالیسم را ترویج میکردند. شکلبندی نگرش آنان چندان منبعث از قرآن، شریعت و مهدویت نبود، بلکه تحت تأثیر عصر خرد و باورهای رادیکال آن درخصوص حقوق طبیعی - حقوقی که شهروندان به سبب انسانبودن از آن بهرهمند بودند - قرار داشتند». بنابراین حاصل این پیوند فکری و مادی با دنیای غرب شکلگیری ذهنیتی مبتنی بر اصول یادشده و تلاش برای استقرار ملت-دولت مدرن و حاکمیتی مبتنی بر اراده ملت بود که بخش عمدهای از آن در قالب نخستین قانون اساسی ایران در دوران مشروطه و همچنین ظهور نسلی از باورمندان به مفهوم ملت و ملیگرایی در ایران و به تعبیری «ناسیونالیسم لیبرال» نمایان شد. با ظهور رضا شاه، ناسیونالیسم در ایران به دلایلی همچون رویدادها و کشاکشهای پس از انقلاب مشروطه، جنگ جهانی اول و فضای سیاسی جدید پدیدآمده در خاورمیانه ماهیت متفاوتی به خود گرفت. هدف ناسیونالیسم رضا شاه عمدتا ایجاد حاکمیت یکپارچه، دولتی مدرن و مقتدر و متمرکز بود. رضا شاه با کنارگذاشتن مفاهیم و ایدههای لیبرالیستی دوره مشروطه، اساس ناسیونالیسم خود را بر اساس باستانگرایی آمرانه و یکسانسازی هویتهای زبانی، فرهنگی و قومی قرار داد و سایر مفاهیم و زمینههای آن را نادیده گرفت. برکناری رضا شاه در شهریور1320 وضعیت را به کلی دگرگون کرد. در دوره دوازدهساله منتهی به کودتای 28 مرداد 1332، تشکیلات و جناحهای سیاسی مختلفی با بهرهگیری از فضای نسبتا آزاد وارد صحنه شدند. از این پس مفاهیم تازهای علاوه بر ناسیونالیسم وارد فرهنگ سیاسی ایران شد و بسیاری از مفاهیم از جمله ناسیونالیسم نیز متحول شد. فضای آزاد فعالیت احزاب و گروههای سیاسی موجب طرح نظرات و شعارهای چپگرایانه از جمله سوسیالیسم، عدالت و برابری اقتصادی و از همه مهمتر استعمار، امپریالیسم، مبارزه با سرمایهداری و نظایر آن گردید. از این پس آرمان اساسی تشکیلات و گروههای سیاسی نه ناسیونالیسم لیبرال، بلکه به یک هدف، یعنی پایاندادن به دخالت خارجی در امور ایران معطوف شد. هدفی که تا به امروز در ذهنیت سیاسی ایران به صورت دغدغهای مشترک ادامه یافته است. در آن هنگام این هدف بریتانیا بود که در کنار روسیه بیش از یک سده، مستقیم یا غیرمستقیم، در کشور حضور داشت. البته این هدفگیری نسبت به روسیه نیز کم و بیش دیده میشد اما دلایلی همچون وقوع انقلاب اکتبر 1917، دیدگاههای آرمانخواهانه روشنفکران چپ و نگاه ایدهآلیستی نسبت به حاکمیت سوسیالیسم در شوروی آن را به فراموشی سپرد. بدین ترتیب موج اساسی احساسات ناسیونالیستی نخست بر سر بریتانیا فرود آمد. در این میان بزرگترین سازمان اقتصادی کشور، یعنی شرکت نفت انگلیس و ایران، نماد آشکار استعمار بریتانیا در ایران بود و طبیعتا هدف بدیهی مبارزات ناسیونالیستی ایران به شمار میرفت. ناسیونالیستهای ایرانی با مبارزهای که علیه شرکت نفت بر پا کردند عملا احساسات ناسیونالیستی و ضد انگلیسی خود را نشان دادند و در این راه به چنان مشروعیت اخلاقی دست یافتند که بهرغم همه اختلافات، دستهبندیها و ناکارآمدیهای سیاسی و اجتماعی، بر اکثر ایرانیان از همه طبقات اجتماعی تأثیر گذاشتند. اما اجرای این امر کماکان در اختیار وارثان خوانشهای لیبرال از ناسیونالیسم در ایران به رهبری محمد مصدق بود. تجربه ناسیونالیستی در جریان ملیشدن نفت همانند انقلاب مشروطه بر اثر دخالتهای خارجی ناکام ماند. هرچند این نکته را نیز نباید نادیده گرفت که با توجه به ضعف بنیانهای فکری اجتماعی، عامل اساسی توانمندی و قدرتیابی ناسیونالیستهای لیبرال نه در دیدگاهها و ارزشهای لیبرالیستی، بلکه صرفا در ناسیونالیسم آنان قرار داشت. ارزیابی تفاوتهای جمعیتی استقبال از این دو دوره تصویر جالبی از آن را نشان میدهد. به باور بسیاری از صاحبنظران تاریخ ایران میزان مشارکت مردم در انقلاب مشروطه کمتر از پنج درصد، عمدتا از شهرهای تهران و تبریز بود. اما این میزان با انجام اصلاحات اولیه دوره رضا شاه، ازجمله گسترش آموزش سراسری، ایجاد دانشگاه، جراید و نشریات مختلف، و توسعه دستگاه دیوانسالاری و نظایر آن در شهرهای بزرگ تا حدی افزایش یافت. از سوی دیگر، مرور حوادث و رویدادهای هر دو دوره تاریخی حاکی از پایگاه اجتماعی بسیار ضعیف ناسیونالیستهای لیبرال در جامعه ایران است. به نظر میرسد نظام ارزشی مورد نظر لیبرالها در جامعهای که بهتازگی تجدید نظر نسبت به تعلقات محلی، منطقهای و مذهبی خود را آغاز کرده بود، چندان مورد توجه نبود. بازتاب این امر بهویژه در بین همراهان سران جنبش ملیشدن نفت نیز قابل بررسی است. ناهمگونی چشمگیری که در میان سران و هواداران جبهه ملی و دیگر گروههای فعال در جریان ملیشدن نفت دیده میشد، بازتاب تأملبرانگیزی از این امر است. بااینحال، در جنبش ملیشدن نفت هم میتوان این خوانشهای ناسیونالیستی لیبرال را بهویژه در دیدگاههای محمد مصدق یا خلیل ملکی ملاحظه کرد؛ دیدگاههایی که در مقایسه با زمان مشروطه از صراحت بیشتری برخوردار شدند. مثلا، مصدق با ملیشدن نفت عملا به دنبال استقلال ملی بود و دستکم تا حوادت 30 تیر 1331، بهشدت هوادار قانون و نظام مشروطه باقی ماند، بهرغم تمایلات مذهبی خود از دخالتدادن مذهب در سیاست اجتناب ورزید و با بیشترین میزان تسامح با محدودکردن دامنه فعالیت مطبوعات مخالفت کرد. سخت بر این باور بود که باید برای ایجاد حکومت قانون و گسترش دموکراسی پارلمانی و مشروطه حرکت کرد. اما او نیز همانند بسیاری به این واقعیت آگاه بود که با تداوم مناقشه نفت ایران و انگلیس توانی برای اجرای اصلاحات وجود نخواهد داشت. این ویژگیها را شاید بتوان یکی از دلایل ماندگاری چهرههای متعدد ازجمله خلیل ملکی در کنار او دانست. او مصدق را به خاطر ناتوانی در ایجاد یک حزب سیاسی یا برخی تصمیمات جنجالبرانگیز مورد انتقاد قرار داد، اما بر این باور بود که تا لحظه آخر در کنار او باقی خواهد ماند. به باور همایونکاتوزیان «عدم جزماندیشی و آمادگی برای پذیرش پیشنهادات جدید و توجه به سازشهای اصولی از ویژگیهای او بود. به عبارت دیگر به عدم کمال در سیاست اعتقاد داشت که در برابر سیاست کمالگرا که اصل را بر حذف رقبای سیاسی میگذارد، قرار داشت». با کودتای 28 مرداد و سرنگونی دولت مصدق ساختار سیاسی ایران با اندک تفاوتهایی به تدریج به دوره رضا شاه بازگشت. کودتا از یک سو میراث ذهنی استقلال ملی را متلاشی کرد و از سوی دیگر محمدرضا شاه پهلوی را بهویژه از دهه 40 به این سو به تنها داور و سیاستگذار عرصه سیاسی ایران تبدیل کرد. از این پس دوره تازهای از بازخوانیهای ناسیونالیستی آغاز و با تعدیلهایی اندک استمرار یافت. شاه با تفاوتهایی کوچک روش پدرش را در پیش گرفت. او مانند رضا شاه ناسیونالیستی باستانگرا با عناصری از نوع جدید بود. تاریخ ایران را باستانگرا و شاهنشاهمحور میدید و توسعه اقتصادی و رشد اجتماعی را تنها راه رسیدن به معیارهای کشورهای توسعهیافته میدانست. او وجه وحدتبخش و لیبرال ناسیونالیسم را به عناصری محدود و احساسی فروکاست. این اقدامات به همراه پیامدهای روانی کودتا عملا به وضعیتی انجامید که ضمن افول مفاهیم لیبرال ناسیونالیسم زمینه برای خوانشهای دو قطبی از آن فراهم شد؛ بهطوریکه این بار گرایش انگلیسستیزی جای خود را به آمریکاستیزی افراطی داد. از این پس تجربه ناسیونالیسم در ایران با تلفیقی از مذهب به پدیدهای تبدیل شد که صرفا به اصولی مانند استقلال و مخالفت با هرگونه نفوذ خارجی تنزل یافت. به این ترتیب، پیامدهای ملیشدن نفت به نوعی افول روایت ناسیونالیسم لیبرال و غیرمذهبی در ایران را به همراه آورد. تحلیل این وضعیت نیازمند بررسیهایی دقیقتر بهویژه تأثیر عوامل داخلی و خارجی است. از نظر عامل خارجی، تمرکز دولتهای غربی و نظریهپردازان این کشورها بر اولویت منافع کوتاهمدت اقتصادی موجب شد تا اهمیت ناسیونالیسم لیبرال و مفهوم جدایی دین از سیاست در ایران و حتی خاورمیانه به نحوی قابل ملاحظه نادیده گرفته شود. آنان برای عدم تحقق قانون ملیشدن نفت در ایران حداکثر تلاش خود را به کار گرفتند و برای سرنگونی دولت مصدق بنیانهای لیبرالیستی ناسیونالیسم ایرانی ازجمله استقلال سیاسی را نادیده گرفتند و با همراهی و همکاری ائتلافی نانوشتهای از نیروهای راست و چپ و محافظهکار داخلی وارد عمل شدند. نتیجه قهری این وضعیت تضعیف موقعیت ناسیونالیسم لیبرال بوده است. هرچند وابستگی مردم ایران به ناسیونالیسم احساسی بدون توجه به ارزشهای تجریدی وجه لیبرال آن، حضور قدرتمندانه آن را نهتنها تقویت، بلکه استمرار داده است. از سوی دیگر تأثیر عوامل داخلی بر افول ناسیونالیسم لیبرال به مراتب جدیتر و ماندگارتر بوده است. در این زمینه لازم است به تأثیر دو عامل بنیادی استبداد سیاسی- دینی و عوامل اجتماعی و البته عملکرد چهرههای پیشگاه جریان ناسیونالیسم لیبرال توجه کرد. جامعه ایران بعد از انقلاب مشروطه وارد دورهای از دگرگونیهای سریع اجتماعی و اقتصادی و به عبارت دیگر «دوران مدرنیزاسیون» شد؛ دورهای که در آن تعلقات و وابستگی به تدریج از هویتهای خرد و بومی و محلی به نظامهای هویتی بزرگتر و کلان ملی، مذهبی و نظایر آن منتقل شده است. این گذار به شکل اجتنابناپذیری رفتار سیاسی مردم را نیز متحول کرده است. در این وضعیت متحول و پویا، دیدگاههای ایستا یا رهبران سنتی نمیتوانستند ثبات پایدار گذشته را اعاده کنند. به نظر میرسد الگوهای لیبرال نظام مشروطه و تاحدی دولت مصدق، دستکم به لحاظ نظری، برخلاف نظام سیاسی سنتی پیش از مشروطه و ناسیونالیسم غیرلیبرال دوره پهلوی، برای هماهنگی با پویاییهای اجتماعی و جذب عناصر همواره نوخاسته آن دارای بیشترین پتانسیل سازگاری بود. تجربه دورههای مختلف تاریخی و سنجش تطبیقی آنها عملا حاکی از این نکته اساسی است که با استقرار این الگو اگرچه ایران در کوتاهمدت با دشواریهای اساسی روبهرو شده بود، اما تجربه اکثر کشورهای موفق نشاندهنده آینده بهتر آن است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.