|

نگاهی به فیلم «زندگی پنهان»

تعصبی نوین در قامت سینمای مالیک

محمدعلی افتخاری: فیلم «زندگی پنهان» سعی دارد یک داستان واقعی مربوط به اواسط جنگ جهانی دوم را بازگو کند. با وقوع جنگ، اهالی دهکده رادگوند برای پیوستن به نیروی نظامی آلمان فراخوانده می‌شوند. یکی از کشاورزان این دعوت را نمی‌پذیرد. اصرار او برای دوری از جنگ، پای او را به دادگاه نظامی ارتش آلمان می‌کشاند و دوران سختی را با تحمل شکنجه‌های سخت فیزیکی و روانی در زندان می‌گذراند. با این وجود پیمان وفاداری با ارتش هیتلر را نمی‌پذیرد و در نهایت به اعدام محکوم می‌شود. نزدیک به یک قرن از این اتفاق می‌گذرد و ترنس مالیک به‌عنوان سینماگری شیوه‌پرداز، تصمیم می‌گیرد این داستان را در فیلم «زندگی پنهان» بازسازی کند و واکنش خود نسبت به رویدادی هولناک به نام جنگ را نشان دهد. در طول سال‌های پس از جنگ، واکنش‌های متنوعی از سوی سینماگران دیده شده که هر کدام فارغ از پرده‌برداری از نوع بیان سینمایی و کیفیت ساختاری آثارشان، گویای نوع واکنش آنها به موضوع جنگ و کسب هویتی مستقل در جهان امروز است. در مورد فیلم «زندگی پنهان» جایگاه سخنرانِ تازه‌ای که قرار است شرارت موجود در نظام فکری هیتلر و دستگاه نظامی‌اش را از طریق سینما به تماشاگر ارائه کند، دیدنی است. کلید ورود به خوانش فیلم را می‌شود در سؤالی مشخص یافت: ترنس مالیک در بازسازی داستان شهامت کشاورز اتریشی از طریق بیان خاص سینمایی‌اش، چه جایگاهی را به عنوان یک سینماگر اختیار می‌کند؟ فیلم‌نامه، اولین گام در سخنرانی سینمایی ترنس مالیک است که جایگاه او را در مقام نویسنده و در فرایند بازخوانی یک داستان از هزار داستانِ جنگی سیاه مشخص می‌کند. نویسنده در طراحی پیرنگ با مجموعه‌ای از انتخاب‌های گوناگون مواجه است و اوست که تعیین می‌کند تماشاگر چه بخشی از جهان داستان را بیشتر ببیند. مجموعه انتخاب‌های ترنس مالیک در شکل‌دادن پیرنگ خطی فیلم «زندگی پنهان» گویای تأکید فراوان او بر روح احساسی و معنوی شخصیت فرانز است. اما آنچه نویسنده را در مقام یک متفکر امروزی سردرگم نشان می‌دهد، تلاش او برای پیوند روایت به ارجاعات فلسفی و روان‌شناسانه بیرون از جهان داستان است. ترنس مالیک سعی می‌کند حفره‌های پیرنگ «زندگی پنهان» را با تزریق ناشیانه نظریات هستی‌شناسی پر کند. این سرگردانی نویسنده به روشنی در دخالت‌های ناکارآمد او در زندگی عاشقانه فرانز و فانی نمایان است. اگر بپذیریم که ترنس مالیک در پیوند منبعِ زیر متن به نظریه‌های هستی‌شناسی، تمایز روح و جسم و مسئله ادراک موفق بوده، حرکت شخصیت اصلی فیلم و نوع خوانش ترنس مالیک از حرکت قهرمانانه او با این نظریه کاملا در تضاد است. شمايلی که فیلم «زندگی پنهان» از شخصیت فرانز می‌سازد، او را به عنوان قهرمانی حماسی در برابر زیاده‌خواهی و منفعت‌طلبی نیروهای نظامی آلمان و به‌خصوص ایدئولوژی هیتلر قرار می‌دهد. او در میدان بحران «انتخاب خانواده یا عقیده‌اش» مبارزه می‌کند و تصمیم نهایی‌اش جان‌باختن و تن‌ندادن به یک خفت انسانی است. این صورت انسان‌دوستانه کشاورز اتریشی در شخصیت اصلی فیلم «زندگی پنهان»، در جهت تأکید بر قهرمان‌سازی و موضوع انتخاب گام بر می‌دارد. قراردادن شخصیت نمایشی در چنین وضعیتی، توجه تماشاگر را به کیفیت انتخاب فرانز در یک وضعیت اومانیستی بر می‌انگیزد. پس تأکید فیلم‌نامه در شخصیت‌پردازی، پیوند عمیقی با مسئله «انتخاب» دارد. موضوعی که در تناقضی آشکار با نظریه هستی‌شناسی اوایل قرن بیستم است که البته از زبان ترنس مالیکِ فرهیخته مطرح می‌شود. تصمیم قهرمانانه‌ای که مالیک برای فرانز طراحی می‌کند، ریشه در واکنش او نسبت به امر سیاسی دارد. او در شرایطی است که جهان پیرامونش را در نابودی می‌بیند. درست است که آنچه شهردار و کشیش دهکده رادگوند و فرستاده نظامی ارتش آلمان در گوش فرانز نجوا می‌کنند همان چیزی است که پیروان هستی‌شناسی قرن بیستم در مبارزه سختی با آن دست و پنجه نرم می‌کردند، اما آنها انسان آزادی را می‌خواستند که در مواجهه با «بحران انتخاب» به جهان شخصی و نیروی درونی خود متکی باشد و نه یک تعصب ازکارافتاده. هیتلر و هم‌قطارانش شخصیت‌های تاریخی و زمان‌مند نیستند و تفکر انتقام این جماعت، ریشه در خودخواهی یک شخص یا دوره تاریخی مشخصی ندارد که تمام‌شدنی باشد. بنابراین همخوانی نظریه‌ای که ترنس مالیک سعی می‌کند برای پرکردن حفره‌های پرنشدنی فیلمش به افکار شخصیت‌هایش تحمیل کند، به روشنی راه مخالفی را با خواسته او در مقام کنشگر سیاسی امروز در پیش می‌گیرد. پس تنها کاربرد ارجاعات فلسفی که از زبان ترنس مالیک می‌شنویم، انتخاب لحنی متظاهرانه برای فیلمی ا‌ست که قرار است داستانی از عشق و اعتقاد را در شکلی حماسی نشان دهد و به هیچ وجه در ایجاد زمینه‌ای چالش‌برانگیز برای طرح موضوعی ضد انسانی موفق نیست (شاید اگر نظریه‌پردازان فلسفی که ترنس مالیک قصد ناخنک‌زدن به آراي ایشان را دارد زنده بودند، توهین او را بی‌جواب نمی‌گذاشتند). با وجود ناتوانی ترنس مالیک در ایجاد تناسب در روایت و زیاده‌گویی‌های آزاردهنده سینمایی‌اش، تنها می‌ماند شیوه‌پردازی او در راستای ارائه موضوعی معنوی. امروزه تأکید بیش از ‌اندازه به هر نو تفکرِ برتری‌جویانه، نوعی تعصب محسوب می‌شود. وقتی ترنس مالیک قصه‌ای را برای بازگویی در سال 2019 انتخاب می‌کند و تنها معنویت نهفته در داستان زندگی کشاورز اتریشی را برجسته می‌‌کند، این خود نوعی تعصب جاه‌طلبانه است. تعصب یک سینماگر شیوه‌پرداز که برای تصویری‌کردن هر قصه‌ای، یافتن هویتی هنری و کسب مدال «صاحب سبک‌بودن» را در اولویت کار خود قرار می‌دهد. ترنس مالیک در ایجاد بافت روایی و بصری فیلمش هیچ توجهی به زمینه‌های سیاسی روایت و ظرفیت‌های داستان ندارد و بی‌دلیل طراحی هنری فیلمش را منطبق با آثار قبلی‌اش شکل می‌دهد. اما گویی شخصیت اصلی فیلمش اجازه راهیابی او به یک فضای بصری واحد را نمی‌دهد و او را مجبور می‌کند که گاهی از علاقه‌مندی‌هایش دست بردارد و نگاهی به تشویش درونی فرانز بیندازد. اینجاست که کارگردان تصمیم به استفاده از جامپ‌کات‌های پی‌درپی می‌گیرد. نتیجه این به‌هم‌ریختگی تصویری، پیش از آنکه بتواند آشفتگی روحی فرانز را به تصویر بکشد، گویای دستپاچگی کارگردان در مواجهه با داستانی است که مختصات فکری و سلیقه‌ای او را به هم ریخته است. حاصل این آشفتگی، داستانی دردآلود را در شکلی نامتناسب و در هیبت موزیک‌ویدئو‌هایی احساسی بسط می‌دهد. نکته دیگری که گویای عدم توانایی ترنس مالیک در ارائه موضوعی ضد‌انسانی است، نوع مواجهه تماشاگر و همراهی او با شخصیت اصلی است. کارگردان در این فیلم زاویه دید مشخصی ندارد و در جایی موضع قصه‌گویی احساس‌زده را بر‌می‌گزیند و جایی دیگر سعی می‌کند یک واقعه تاریخی را یادآور باشد و در موضعی کاملا متفاوت سعی در نزدیکی تماشاگر به ذهن آشفته شخصیت اصلی دارد. موضع احساس‌زده او در طراحی صحنه‌هایی است که قرار است عنصر طبیعت را هدف قرار دهد؛ کنش عاشقانه فرانز و فانی در این صحنه‌ها، با پس‌زمینه‌هایی از چشم‌انداز‌های طبیعی آمیخته است و زاویه دید کارگردان در این لحظات، یک راوی سوم شخص نظاره گر است. در میان این صحنه‌ها، به دلیل نیاز طرح ساخت اولیه و بازگویی یک داستان واقعی، کارگردان نگاه تماشاگر را متوجه تصاویر آرشیوی می‌کند و راوی جدیدی را معرفی می‌کند. راوی بیگانه دیگری که ناخواسته ظهور می‌کند، لحن سیال ذهنِ روایت است که در تلاش ناموفق ترنس مالیک برای نزدیک‌کردن تماشاگر به ذهن فرانز دیده می‌شود و نمونه برجسته آن، صحنه‌ای است که فرانز در زندان زیر دست‌و‌پای نگهبانان لگدمال می‌شود. به هر ترتیب، پاساژ‌های ناگهانی زاویه دیدِ کارگردان قادر نیست روبنای ظاهری فیلم او را به یک بیان خاص بصری نزدیک کند و بیشتر در جهت آشفتگی تماشاگر در فرایند خوانش یک داستان ضدانسانی حرکت می‌کند. با توجه به آنچه درباره تناقض رویکرد کارگردان گفته شد، عملکرد او تفاوت چندانی با دستگاه تبلیغاتی رایش سوم ندارد؛ چرا‌که تأکید ترنس مالیک بر معنویت از‌کار‌افتاده داستان، به‌نوعی تعصب فیلم بر امر معنوی را نمایان می‌کند. اگر امروزه ضرورتی برای بازگویی داستان «شهامت کشاورز اتریشی» فراهم می‌شود، تنها به دلیل یادآوری ظلم هیتلر به جوامع انسانی و ارائه‌کردن سرگذشت او به عنوان امری تاریخی نیست بلکه تجربه رنج دوران پس از جنگ، به دنیای امروز آموخته است که هرگونه تعصب احساس‌زده و خودخواهانه‌ای به‌راحتی قادر است روح سیاه و سنگین هیتلر را دوباره زنده کند و مانعی بر سر راه آزادی انسان امروز باشد. بدیهی است که اگر امروزه هیتلرهای نوینی را در قامت نظریات مدرن می‌بینیم و هنوز خون‌خواهی او ادامه دارد، یکی از علت‌هایش واکنش احساس‌زده و متعصبی است که در فرایند بازسازی فیلم «زندگی پنهان» دیده می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.