|

جان کلاروسو، استاد روابط بين‌الملل دانشگاه اِم‌سي‌مستر، در گفت‌وگو با «شرق» گفت:

نخبه‌ها بايد هدایت اعتراضات را در دست بگيرند

هائيتي، هنگ‌کنگ، شيلي، عراق، لبنان، فرانسه، بوليوي، هند و کلمبيا؛ مي‌توان گفت تقريبا همه قاره‌ها در جهان سال 2019 شاهد اعتراض و خشم افکار عمومي بودند. فقر، نابرابري‌هاي اجتماعي و اقتصادي و فساد مهم‌ترين عوامل خروش مردم در هر گوشه جهان بود. اين اعتراض‌ها به اندازه‌اي در جهان گسترده بود که مي‌توان سال 2019 را سال اعتراضات ناميد. نکته جالب که نقطه مشترک اين اعتراضات محسوب مي‌شود، نبود هدايت‌کننده‌اي مشخص است و اين موضوع مي‌تواند نقطه قوت يا ضعف اين اعتراض‌ها محسوب شود. درباره ريشه اين اعتراض‌ها، چشم‌انداز آنها و نيز تبعات مثبت و منفي نبود رهبر در اين اعلام نارضايتي‌ها، گفت‌وگويي اختصاصي با جان کلاروسو، استاد روابط بين‌الملل و علوم اجتماعي دانشگاه اِم‌سي‌مستر کانادا، انجام داديم. کلاروسو به صورت تخصصي در حوزه روابط بين‌الملل و تاريخچه اين روابط تحقيق و تدريس کرده است.

در سرتاسر جهان، جنبش‌هاي اعتراضي بدون هدایت پديد آمده که ده‌ها هزار نفر و در برخي موارد ميليون‌ها نفر را به خيابان‌ها کشانده است. عوامل مختلفي باعث بروز اين اعتراض‌ها شده است که آنچه به اين اعتراض‌ها در نقاط مختلف جهان شدت بخشيده، مشترک است: طبقه‌هاي متوسط تحت فشار، سرکوب دموکراسي و گسترش اين باور و اعتقاد که اين بار با تغييرات اساسي همه‌چيز متفاوت خواهد شد. تحليل شما از اين اعتراض‌ها چيست؟ من هم با شما هم‌عقيده هستم که اين اعتراض‌ها، درخور توجه و پراهميت هستند، چراکه نمايانگر احساس جهاني نارضايتي و خشم است. بحران مالي سال 2008 هنوز به طور کامل برطرف نشده است. فقط بخش کوچکي از نخبگان شاهد افزايش درآمد خود پس از آن بحران بودند. در حالي که درآمد انبوه مردم بدون تغيير مانده يا حتي کاهش يافته است. اين جنبش‌هاي مردمي و بدون سازمان‌دهنده و رهبري مشخص، تا چه زمان ادامه می‌يابد؟ چنين جنبش‌هايي نمايانگر منبعي سياسي براي افراد و جريان‌هايي است که به دنبال کسب قدرت هستند. اما در غياب اين افراد و جريان‌ها، اعتراضات فعال ممکن است به‌زودي فروکش کند، چراکه در نهايت مردم بايد به کار و زندگي خود بپردازند. با وجود این، خشم و نااميدي‌ای که باعث بروز چنين اعتراضاتي شده است، باقي خواهد ماند و مي‌تواند به عنوان يک منبع سياسي بالقوه مورد استفاده افراد و گروه‌هايي باشد که به دنبال دردست‌گرفتن قدرت هستند. آيا ممکن است اين اعتراضات باعث ايجاد تغييراتي برخلاف خواست معترضان شود يا به سمت‌وسويي برود که از کنترل شرکت‌کنندگان در اعتراض‌ها خارج شود؟ چنين اعتراضاتي معمولا خط سير و روندي ساده و محدود دارد؛ تعدادي شعار و راهپيمايي. با اين حال، تلاش برای سرکوب و فرونشاندن اين اعتراض‌ها غالبا نتيجه عکس مي‌دهد و مي‌تواند باعث بروز اقدامات خشونت‌آميز از سوي توده مردم شود. فقدان رهبري متمرکز، نقطه‌ضعف اين‌گونه اعتراض‌هاست يا مي‌تواند نقطه قوت آنها محسوب شود؟ هدايت متمرکز با جنبش‌هاي توده‌اي و انبوه درهم آميخته است. اين واقعيت باعث مي‌شود نخبگان هدايت‌کننده اين اعتراض‌ها خيلي زود از سوی حکومت سرکوب ‌شوند. اما وجود رهبري متمرکز باعث مي‌شود خواسته‌هاي معترضان با صداي رساتر و بانفوذتر به گوش برسد. به نظرم، وجود رهبري متمرکز در اين‌گونه اعتراض‌ها فرصت مذاکره با حاکميت را ايجاد مي‌کند. البته اين امر نيازمند وجود نخبه‌اي قابل اعتماد است که بتواند هدايت اعتراض‌ها را در دست گيرد که فکر نمي‌کنم در حال حاضر چنين نخبگاني وجود داشته باشند. جايگزيني براي اين‌گونه اعتراضات وجود دارد؟ چشم‌اندازي براي معترضان وجود دارد که حتي بتوانند به خواسته‌هاي راديکال خود دست يابند؟ اتحاديه‌هاي کارگري نوعي بديل براي اين‌گونه اعتراضات انبوه و توده‌اي محسوب مي‌شوند. آنها اعتراض‌ها را به روشي كنترل‌پذیر به اعتصاب تبديل مي‌کنند. آنها با داشتن هدايت‌کنندگان مي‌توانند مذاكرات با حاکميت را درباره موضوعات خاص انجام دهند. در چنين روندي شايد خواسته‌هاي راديکال به دليل مخالفت برخي نهادها تلطيف شود اما غالبا اين‌گونه اصلاحات اساسي براي نخبگان حاکم هم ضروري است و باعث ماندگاري آنها مي‌شود. بنابراين شانس اصلاحات اساسي بسيار کم است اما صفر نيست. به نظر شما، چرا دولت آمريكا نگاه و واكنشی متفاوت به اعتراض‌ها در خاورميانه دارد؟ به نظرم ايالات متحده همچنان درگير در خاورميانه خواهد بود، اما نه در مقياس گسترده، بلکه در مناطق بحراني با نيروهاي ويژه حضوري کم‌رنگ‌تر اما مؤثر خواهد داشت. نفت يکي از ملاحظاتي بود كه توجه آمريكا را به خاورميانه جلب کرد اما اكنون منافع ژئوپليتيك ساده، ايالات متحده را درگير منطقه کرده است. خاورميانه نقطه ميانه مهمي در جنوب اوراسياست. خاورميانه همچنين سرچشمه نهادها و نيروهاي قدرتمند مذهبي و عقيدتي محسوب مي‌شود و نمي‌توان آن را ناديده گرفت. به طور خلاصه، منطقه‌اي کاملا متمدن، باستاني و پيشرفته است که نمي‌توان از آن چشم‌پوشي کرد. در اين‌ صورت، چرا ترامپ سياست ايالات متحده را در قبال شهرک‌سازي‌هاي اسرائيلي به طور کامل معکوس کرد؟ او مرد ساده و بي‌تکلفي است و خيلي ساده دوست داشت نتانياهو را خوشحال و رابطه‌اي دوستانه با او ايجاد کند. تصور مي‌کنم بعد از ترامپ درگيري آمريکايي‌ها در منطقه دوباره به روال سابق بازگردد و شايد حتي پيچيده‌تر شود. اما در برابر سياست‌هاي اردوغان در خاورميانه هم، دولت ترامپ بسيار منعطف است؟ اين تنش‌ها تا زماني که اردوغان قدرت خود را در ترکيه حفظ کند، ادامه خواهد يافت. اردوغان موقعيت مرکزي ترکيه را در خاورميانه و اوراسيا درک مي‌کند و مي‌خواهد تا جايي که مي‌تواند، نفوذ خود را در منطقه گسترش دهد. اردوغان بازي خطرناکي را انجام مي‌دهد اما تاکنون در اين بازي موفق بوده است. بعيد است جانشين ترامپ با سخاوتمندي بيشتري با ترکيه رفتار کند. در هر حال، ترکيه به عنوان ميزبان پايگاه هوايي ايالات متحده در منطقه نقشي حياتي براي آمريکا دارد و رابطه آينده دو کشور هم حول اين واقعيت ساده ادامه مي‌يابد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.