بهار من گذشته شاید
قادر باستانی- پژوهشگر
تحلیل نتیجه انتخابات اخیر مجلس به خوبی نشان داد که تیغ تبلیغات صداوسیما، بسیار کُند و ناکارآمد شده و دیگر بر افکار عمومی، چندان اثرگذار نیست. شاید متهم ردیف اولِ زوال اعتماد عمومی، تغییر مرجعیت خبری مردم به رسانههای خارج از کشور، رواج تکروی و تفرقه میان مسئولان و دوری از همافزایی و نیز فاصلهگرفتن روزافزون نسل جدید با نسلهاي قبلي، عملکرد پراشکال سازمان صداوسیما باشد، ولی هنوز میتوان امیدوار بود که این سازمان بتواند به راه درست بازگردد.
متولیان رسانه ملی خودشان واقف به اشتباهات هستند. در اواخر دوره ضرغامی، قدمهای خوبی برای رفع برخی ایرادات برداشته شد، اما کافی نبود و نتوانست وارد قلب اشکال شود. من اشکال اصلی را در چسبندگی غیرضرور این سازمان به نهادهای غیررسانهای میدانم. صداوسیما یک رسانه است و رسانهبودن، اصول و قواعدی دارد؛ هرچه این سازمان از رسانه حرفهای بودن فاصله گرفته، به همان نسبت عملکردش بدتر شده است. دکتر معتمدنژاد وظایف یک رسانه را در سه بخش خلاصه میکند؛ اول وظایف خبری و آموزشی، دوم وظایف راهنمایی و هدايت و سوم، وظایف تفریحی و تبلیغی. صداوسیما در بخش اخیر که سرگرمکردن عامه مردم است، کارنامه خوبی دارد. با اینکه در مقایسه با دیگر سازمانهای رادیو تلویزیون، بسیار گران اداره میشود، اما برنامههای تفریحی و تبلیغی آن مطلوب است و تنوع خوبی برای مخاطبان مختلف دارد. سازمان در بخش راهنمایی و هدايت دچار مشکل است. صداوسیما وظیفه دارد مردم را به سمت توسعه و پیشرفت، وحدت و یکرنگی، رشد فضایل اخلاقی و احترام به تنوع فکری و آزادی اندیشه، هدايت کند. در این زمینه صداوسیما محصور در یک قالب فکری تنگ و محدود، در حد ارگان یک جناح سیاسی تنزل یافته و به همین خاطر، توان انجام این وظیفه را از خود سلب کرده است. رسانه ملی کاملا در اختیار بخشی از اصولگرایان قرار گرفته و لابد سایر رقبای سیاسی را که در چارچوب نظام جمهوری اسلامی فعالیت دارند، به مثابه عوامل مسئلهدار، زیر ضرب برده است. چنین اشتباه راهبردیاي باعث زوال اعتماد عمومی شده است؛ به این دلیل که صداوسیما هر مسئلهای را با عینک جناحی مورد توجه قرار میدهد. مثلا در همین مسئله بیماری کرونا یا بلایای طبیعی، مثل همیشه دو دسته سیاه و سفید وجود دارند؛ نهادهایی مثل دولت روحانی و شرکایشان، دچار سوءمدیریت هستند و نهادهای ديگر، مانند گذشته عملکردی درخشان، بینقص و قابل تمجید دارند. این را شما میتوانید در هر سوژه دیگر اجتماعی، سیاسی، اقتصادی یا فرهنگی تجربه کنید. مدیران و دستاندرکاران صداوسیما، این فرمول را خوب بلدند و به جهت عدم باور درونی، آن را به ناشیانهترین شکل ممکن در هر رویدادی اجرا میکنند. به همین خاطر، به جای آنکه با راهنمایی و هدايت افکار عمومی موجبات همبستگی و تعلق اجتماعی مردم فراهم شود و آنان را به سمت مشارکت سیاسی جلب کند، تأثیر عکس میگذارد؛ رسانه ملی، حضور پای صندوقهای رأی را در شرایط حساس کنونی کشور به نحوی تبلیغ کرد که بخشي از مردم را به استنکاف از رأیدادن کشاند. وظیفه خبررسانی را هم با همین روش دنبال میکند. خبرنگاران صداوسیما میدانند که نهادها و اشخاص سفید کداماند و بخشهای سیاه و خاکستری کدام نحوه نگارش اخبار، جهتگیری، اولویت خبر و حتی لحن گوینده خبر، بر همین اساس تنظیم و اجرا میشود. نتیجه آن هم تغییر مرجعیت خبری مردم به رسانههای معاند خارج از کشور شده است. برای مثال تلویزیون میگوید تعداد تلفات بیماری کرونا 63 نفر است، مردم میگویند نيست فلان شبکه گفته دستکم 230 نفر کشته شدهاند! صداوسیما یکی از ارکان حاکمیت است و نقص در عملکرد آن به کشور و نظام آسیب میزند و صدالبته دود آن به چشم مردم نیز میرود. این سازمان، همه توان خود را گذاشته تا اصولگرایان را محبوب مردم کند. همه شبکهها را دربست در اختیارشان گذاشته و رقیبان آنها را غالبا از صحنه رسانه حذف کرده است. نتیجهاش همین بود که دیدیم؛ نه تنها در فاصله چهارساله دو انتخابات مجلس، یک رأی هم به سبد اصولگرایان اضافه نشده، بلکه تبلیغات پُرحجم آن بیجواب مانده و میزان مشارکت به نسبت انتخابات قبلی، شوربختانه تنزل بدی یافته است. اکنون اصولگرایان، اگرچه مجلس را فتح کردند، اما دیگر نمیتوانند روی ماشین تبلیغاتی صداوسیما حساب باز کنند؛ بهار رسانه ملی، سپری شده است. این عملکرد پراشکال، نیاز به تغییر اساسی دارد. محور تغییر، همانا بازگشت سازمان به اصول حرفهای رسانه و رفع چسبندگی غیرضرور با نهادهای غیررسانهای و نیز دوری از تمرکز خطی و جناحی بر اخبار و ایجاد تنوع در برنامههای خبری هر شبکه تلویزیونی از طریق استفاده از عموم بازیگران عرصه سیاسی است، به نحوی که همه کنشگران جامعه، احساس تعلق کنند و آن را صداوسیمای ملی بدانند. اصولگرایان هم با وجود ژست ظاهری در تفسیر و تأویل دلایل تنزل مشارکت سیاسی و مخاطرات بزرگ آن، خودشان متوجه این امر هستند و باید کمک کنند که نوزایی و تحول عمیق در این سازمان به وقوع بپیوندد، چراکه همه ما سوار بر یک کشتی هستیم و اصلاح یک اشتباه راهبردی، اثرات بهبودآمیز در همه بخشها خواهد داشت. اصرار بر حفظ وضع موجود و گذار بیتغییر از آن، شاید حسرت بهار دیگرباره در صداوسیما را برای همیشه در دل مردم بکارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.