سودآد
مریم رحمانیان
در زبان پرتغالی، کلمهای برای توصیف یک حالت غریب روحی وجود دارد که ترجمهای برای آن نیست. در وصف توصیفناپذیریاش شعر سرودهاند، برایش نقاشی کشیدهاند و حتی آهنگ ساختهاند. معادلیابی برایش چنان ناممکن است که اگر در کتابی آورده شود، مترجم آن را همانگونه قرار میدهد که خوانده میشود. آنطور که میگویند، «سودآد» ترکیبی است از نوعی حالت روحی و حس نوستالژی، مالیخولیای رقیق، اندوه، دلتنگی و دلگرفتگی از نبودن متعلق یا فردی که هرگز نبوده است یا دیگر احتمالا هیچگاه بر نخواهد گشت. سودآد همه اینهاست و هیچیک از اینها نیست.
از آنجا که همه ما معتادیم به «اینجا» نبودن، میان ملال روزهای قرنطینه، یاد خاطرات اسفندهای درخشان گذشته میافتم. ذهنم مرا میلغزاند در اسفند سالهای دانشجویی، پیاده راهرفتنها از چهارراه ولیعصر تا هر جا که پاهای خسته و بیقرار، ما را میکشاند؛ یاد صدای فرهاد و بوی عیدی که از اول اسفند تا روز آخر قبل از تعطیلات، مثل رسم و سنتی پذیرفتهشده، توی ماشین میپیچید. یاد اصرارهای بیهودهمان برای تعطیلکردن کلاسها، دو، سه روز مانده به عید. ضعفرفتن سر کلاس از خندههای بیصدای بیدلیل. شوق دیدن اولین نشانههای بهار. برنامهچیدنهای دقیق برای مسافرت. گذاشتن شالگردنها، بافتها، بارانیها داخل یک ساک و چپاندن میخک لابهلای لباسها. گذاشتن یادداشتهای خندهدار دستنویس داخل جیب پالتوها. پرکردن کمد با مانتوهای نازک و خنک تابستان. موکولکردن همه کارهایی که باید از شنبه انجام میشد، به بعد از عید. سر میخورم میان سالتحویلهای گذشته؛ میان بغلها، بوسهها، عیدیگرفتنها. میان عیدهایی که مسافرت بودیم و بهزور یکی، دو سین از هفتسین را جمع میکردیم و جا میدادیم روی یک پارچه کوچک. ولی به هر حال، سیبی بود، آینه کوچک جیبی و حتی تکه کوچک مربعی چمنی بود که از جایی کش رفته بودیم. یکی، دو ظرف پلاستیکی همراهمان را هم پر میکردیم از آجیل و میگذاشتیم کنار تخممرغ آبپزی که از هتل آورده بودیم. از ته دل آرزو میکردیم عدم حضور بقیه سینها تأثیر چندانی روی ادامه روزهای سال نداشته باشد. بیتوجه به نگاههای بهتزده مردم، دعای تحویلسال شجریان را پخش میکردیم در هوای مملکت دور، شهر غریب. میان این خاطرات روشنم اما، خردهریزهای آزاردهنده به دست فراموشی سپرده شده بود انگار. نمیدانم این تمایل شدید از کجا میآید که دوست داریم وانمود کنیم کوچکترین لکهای روی صورت پاک گذشته وجود ندارد. تمایل شدیدی داریم انگار به فراموشکردن حسهای عمیق و گاه دردناک. غافل از اینکه احساسات عمیق هیچگاه ما را رنج نمیدهند مقاومت ما برای پذیرش این احساسات است که باعث رنج ماست. من بهراحتی امتحانات ناگهانی اسفند را از خاطر برده بودم. دید و بازدیدهای گاه آزاردهنده و سؤالات خصوصی پرسیدهشده را از یاد برده بودم. عیدیهای نگرفته را فراموش کرده بودم. مسافرتهای نرفته و پولنداشتن برای خرید یک تکه لباس نو دیگر در سرم جولان نمیداد. فراموش کرده بودم تکالیف و پروژههای عید چه فشاری روی دوشم میگذاشت. دعواهای ناگزیر در سفرهای خانوادگی از میان خاطراتم پاک شده بود. اضطرابم از پایان تعطیلات و برگشتن به دنیای خاکستری مدرسه و دانشگاه، دور و غریب به نظر میرسید. دقیقا مثل مرد کهنسالی بودم که دست به پیشانی بلندش میکشد و در پارک برای دوستانش، از خدمتش در ارتش و خاطره رشادتهای ساختگیاش میگوید. درست است که با یادآوری روزهای منتخب گذشته حالتی از سودآد مرا دربر میگیرد، اما باید مدام به خودم سقلمه بزنم مبادا جزئیات یادم برود. مبادا فراموش کنم سوگواریام بهدرستی انجام شود. نکند از خاطر ببرم «دی رفت و فردا همچنان موجود نیست، در میان این و آن، فرصت شمار امروز را». سوگ ریمایندر و یادآور زندگی است. سوگ بالاترین درجه درک انسانی است. خیلی سخت و نزدیک به شعار است اما شاید بشود به جایی رسید که برای هر لحظه سوگوار بود، نه به این معنا که کاسه چه کنم به دست بگیریم که ای وای این لحظه رفت، بلکه به این ادراک برسیم که پس این لحظه هم گذشت. طوری که بتوانیم در هر لحظهای چنان حاضر باشیم که رد آن لحظه، جاپای آن آدم، رد آن رابطه و اثر آن خاطره تماما در ما بماند چراکه انسان به خودی خود اصالتی ندارد، انسان در رابطه معنا پیدا میکند، هر رابطهای. همه اینها را به هم بافتم که بگویم در تاریخ، روزهای بدتری هم از سرمان گذشته است. اینها را گفتم که به خودم یادآوری کنم این ماجراها هم میگذرند چنان که همه قبلیها. باز هم از درِ خانهها بیرون میرویم، خیلی سینمایی رو به آفتاب اخم میکنیم، همدیگر را در آغوش میگیریم و دوباره در هم اثر بودنی میگذاریم. باز هم مسافرت میرویم. برِ میدان انقلاب، نان را با فلافل پر میکنیم. گفتم تا یادم بماند هر وقت سوگ مرا در آغوش گرفت، هر وقت در کسالت قرنطینه به روزهای خوب گذشتهای که دیگر باز نخواهد آمد فکر کردم، در پس ذهنم این حقیقت را بگنجانم که سودآدِ وصفناپذیر را آنطور که باید تجربه کنم، نه آنطور که خاطرههای صیقلیافتهام از من میخواهند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.