|

مسافري غريبه در گذر از اندوه

تارا استادآقا: آخرين ساخته «سام مندس» يک درام جنگي در فرم لانگ‌تيک است که برگرفته از خاطرات (آلفرد. اچ مندس) پدربزرگ فيلم‌ساز در اوج دوران جنگ جهاني اول است. پيرنگ فيلم‌نامه بر پايه مأموريت خطيري بنا مي‌شود که قرار است دو کهنه‌سرباز جوان بليک و اسکوفيلد آن را به سرانجام برسانند. بليک که به ميانجي حضور برادرش جوزف در گردان دوانز، انگيزه‌اي مضاعف براي جلوگيري از قتل‌عام هزارو 600 سرباز خودي در تله‌اي که آلمان‌ها با عقب‌نشيني استراتژيک خود اتخاذ کرده‌اند، مي‌يابد، به همراه دوستش اسکوفيلد، موظف مي‌شوند پيغام مبني بر توقف حمله نيروهاي خودي را از سوي فرماندهي کل ارتش انگليس به دست مکنزي، فرمانده گردان دوانز برسانند. سفري خطير و ماجراجويانه که در پايان از اسکوفيلد شمايلي قهرمانانه و باشکوه مي‌سازد. فيلم با در‌پيش‌گرفتن قالب خاطره به لحاظ محتوايي-فرميک از دام بازآفريني دقيق فجايع کشتار جنگ مي‌گريزد و ساختار پيچيده فرم خاطره را با اين سؤال کليدي «گُدار»ي موشکافي مي‌کند: خاطره چگونه بيش از آنکه به وسيله هويت فرد قوام يابد، رکن مقوم هويت است. در واقع خاطره چگونه مي‌تواند بدون آنکه هويت فردي شخصيت اصلي بازگو‌کننده، در اين فيلم (اسکوفيلد که نماينده آلفرد مندس واقعي است) را تشکيل دهد و از اجزاي اصلي سازنده شخصيت باشد، مي‌تواند به ميانجي هدفي صعب، حضوري حياتي و مستقل بيابد. مندس در فيلم «1917» با انتخاب دو سرباز عادي از ميان انبوه سربازان ديگر که در مواجهه با موقعيت‌ها و بحران‌هاي پر‌تنش جنگي، با احساسات خاکستري هر انسان عادي ديگر دست‌و‌پنجه نرم مي‌کنند، به‌نوعي از وجوه اسطوره‌اي قهرمان جنگي آشنایي‌زدایي مي‌کند و او را در سطحي مقبول با تماشاگر عام قرار مي‌دهد. به‌اين‌ترتيب هم موفق مي‌شود اهميت هدف مأموريت خطير و انساني دو سرباز گمنام را (به‌مثابه رکن مقوم سوژه خاطره‌پرداز) برجسته کند و هم به سطحي از همذات‌پنداري مخاطب با شخصيت‌ها دست يابد. از طرفي با استفاده از تکنيک پلان-سکانس که مجالي بهتر براي ارائه جزئيات صحنه‌پردازي‌ها و اتمسفر مرموز و ويرانه لوکيشن‌ها که با زيبایي از‌دست‌رفته‌اي همراه است و تصاوير آپوکالپتيکي که ارائه مي‌دهد، به ‌نوعي سينماي شاعرانه نزديک مي‌شود که با ماهيت سينماي جنگ به واسطه سبعيت و خشونتش در تضاد قرار مي‌گيرد. نوع برخورد دوربين و سينماتوگرافي فيلم‌ساز نيز به‌گونه‌اي ذهني تعبيه شده است که حسي آميخته از ناخودآگاهي، کابوس و رؤيا را در بطن فرميک خود براي پرداخت روايت در پيش مي‌گيرد. نگاه کنيد به صحنه‌هایي که بليک و اسکوفيلد بعد از گذشتن از سنگرهاي زيرزميني و هم‌جواري نفرت‌انگيز با موش‌ها و اجساد پر‌حفره آلمان‌ها، ناگهان وارد مزرعه متروکه‌اي با درختان پر از شکوفه گيلاس مي‌شوند يا به مجرد مرگ بليک در ميزانسني تئاتري، همان مکان متروکه در کسري از ثانيه با انبوه سربازان خودي اشغال مي‌شود. يا نگاه کنيد به چگونگي مواجهه اسکوفيلد با زن و نوزاد آلماني در زيرزميني تهي با زمين‌هايي فراخ و گنگ که به نور اندکي مزين شده و نقاشي‌هاي سبک «باروک» را به ياد مي‌آورد. يا ريختن شکوفه‌هاي سپيد بر آب رودخانه‌اي که اسکوفيلد در آن با يأسي هولناک دست‌و‌پنجه نرم مي‌کند و شنيدن آواي غريب تصنيفي مسحور‌کننده و محزون که برآمدن آفتاب از پسِ شبي تيره را نويد مي‌دهد. موقعيت‌هايي غيرعادي در بطن واقعه‌اي عادي يا به اجبار عادي‌شده (جنگ) که از ارکان سينماي شاعرانه است و نوعي شيوه سوررئاليستي و بيان ذهني غيرمستقيم آزاد دلوزي را تداعي مي‌کند. در اين شيوه دوربين هم خود شخصيت و هم تصوير ذهني‌اش را به شکلي تغيير‌يافته نمايش مي‌دهد و احساسي در مخاطب توليد مي‌کند که با نفوذ به درون و ذهنيات شخصيت اصلي فيلم، مخاطب با او، سرنوشت و آرمانش يکي مي‌شود. نوعي توهم که ما را نيز مانند اسکوفيلد در مقام قهرمان با همه ابعاد رويارویي‌اش با مخاطرات قرار مي‌دهد و کارکرد ثمربخش پاياني‌اش را در ناخودآگاهي مخاطب بيش‌از‌پيش تثبيت مي‌کند. گدار عقيده دارد فيلم‌هايي که درباره فجايع جنگ و به‌خصوص هولوکاست ساخته مي‌شوند، هرگز نمي‌توانند تصويري واقع‌بينانه و ارجمند به واسطه بازآفريني آن واقعه در زمان حال ارائه دهند. اگر قرار بود فيلمي درباره شوآه ساخته شود، بايد از منظر جلادان ساخته مي‌شد؛ فيلمي که اگر هم ساخته شود، به لحاظ ميزان هولناکي شکنجه‌آورش تحمل‌ناپذیر است. اينکه چگونه بايد جسم انساني دو‌متري را در تابوتي 50‌سانتي‌متري جا داد يا چگونه 10 تن دست‌و‌پا را در يک کاميون سه‌تني بار کرد. به‌نوعي آشکار‌شدن ابعاد تاريک جنگ که در آن بيشتر از آنکه نوع انسان از بين رود، انسان شرور و شيطان‌صفت زاده مي‌شود؛ اما آنچه اين صحنه‌هاي هراس‌انگيز را هولناک‌تر جلوه مي‌دهد، توانايي مبتذل انسان به خو‌کردن به رنج هم‌نوعانش است؛ در‌حالي‌که فجايع فوق به شکلي عادي و روزمره تلقي مي‌شود و تهي از احساسات ژرف انساني است. در فيلم «1917» با گذر از پرداختن به سويه‌هاي تاريک، دهشتناک و منزجر‌کننده جنگ، با مفهومي انساني مواجهيم که در پايان با جمله نهايي مکنزي تثبيت مي‌شود و بر تئوري اين خاطره است که باعث قوام هويت فردي مي‌شود، مهر تأييد مي‌زند: اميد چيز خطرناکي است و تنها راهي که مي‌تواند اين جنگ را تمام کند، کسي است که بيشتر از بقيه دوام مي‌آورد. منبع: مقاله فهرست گدار: چرا اسپيلبرگ و آشوويتس در صدر فهرست‌اند/ نوشته دانکن ويلر، ترجمه صالح نجفي.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.