کرونا و زیربنا
حسن فتاحي. عضو هيئت تحريريه فصلنامه نقد كتاب علوم محض و كاربردي
امروز که در حال نوشتن این یادداشت هستم، دو هفته است كه بحران کرونا کل کشور را فراگرفته است. روزهای سختی را میگذرانیم و تلفیقی از درماندگی، ترس، خشم و بهت و نیز تمایل به حل مسئله، مردم و مسئولان را فراگرفته است. شبکههای اجتماعی هم فراخور روند فکری و پیشزمینههای پیدا و پنهان، اطلاعات زیادی را به خوانندگان ارسال میکنند. تا به امروز تعدادی از هممیهنان عزیزمان جان خود را از دست دادهاند و آنچه مشهود است، فشار کاری مضاعف وارد بر بدنه بهداشت و درمان کشور است. لابهلای تلخیهای کرونا میتوان با ذرهبین توسعه هم به این ویروس جهاننورد نگاهی انداخت. نخستین موضوعی که قصد دارم به آن اشاره کنم، حاکمیت فضای مجازی است. در داستان کرونا انواع شبکههای اجتماعی اعم از پالایهشده و پالایهنشده دست به کار شدند و جامعه را آموزش دادند. پزشکان نازنینی که هر روز کلیپهای ضبطشده را بارگذاری میکنند و کادر درمانی که خستگیهایشان را برای خودشان نگه داشته و اندکی شادی و حرکات موزون را با مردم به اشتراک گذاشتهاند. از سوی دیگر مردم هم در همان شبکههای اجتماعی با تمام وجود شاهد تلاشهای شبانهروزی کادر درمانی کشور بودند. کرونا در ایران عزیزمان بسته به عملکرد مردم و دولت کمهزینه یا پرهزینه تمام خواهد شد، اما رهاورد آن میتواند بهبود و ارتقای ارتباط جامعه به معنای عام آن و جامعه پزشکی باشد. هرچه رابطه میان مردم و بدنه درمانی و بهداشتی کشور به سمت تعامل سازنده و پیوسته برود، همانقدر سلامت عموم مردم ارتقا یافته و در نگاه کلان هزینههای درمانی کل کشور کاهش خواهد یافت. موضوع دیگری که قصد دارم به آن اشاره کنم، اتفاق نامیمونی است که گاهی در شبکههای اجتماعی و مکالمات عموم مردم شاهد آن هستیم؛ پدیدهای تخریبی که نامش را «خودتحقیری» گذاشتهام. سبد کالای کرونا که شامل ماسک، دستکش، الکل ضدعفونی، ژل ضدعفونی و اسپری و چند چیز دیگر است، در بازار کمیاب شده و در حاشیه آن بازار سیاه شکل گرفته است. قیمت برخی اجناس هم بالا رفته و عدهای به خرید گسترده هر آنچه گمان میکنند لازم است، اقدام کردهاند. بیهیچ شکی این رفتار ناپسند است و نشان از عدم آموزشدیدگی فردی است که چنین رفتاری دارد. این کار یا ناشی از قدرت مالی فرد است یا ناشی از روابط خارج از ضوابط. برخورد با این افراد هم باید در سطوح مختلفی صورت پذیرد؛ در کوتاهمدت برخورد قاطع قانونی، به دور از نمایشهای تبلیغاتی و در بلندمدت هم یافتن نقصها و مجراهای قانونی و اجرائی که چنین امکانی را فراهم آورده است. ناگفته پیداست که یک دولت باهوش راهحل اساسی چنین رفتاری را که برخلاف منافع ملی و حقوق شهروندی است، در آموزش اصولی از ابتداییترین دورههای تحصیلی مییابد، اما آنچه نباید در دام آن بیفتیم خودتحقیری است؛ به این معنا که بگوییم در کشورهای توسعهیافته اروپای غربی و شرق دور و جاهای دیگر مردم چنیناند و چناناند و آنجا ابدا چنین رفتارهایی نیست، اما در ایران بهوفور شیوع دارد. بحران کرونا خواهد گذشت، اما خودتحقیری خواهد ماند و بیش از همه تأثیری مخرب روی نسل نوجوان و جوان ایران دارد که آیندهسازان ایران هستند و در کنار دیگر ابرازها نیازمند حس احترام و افتخار نسبت به کشور و مردماند. خودتحقیری نهتنها کمکی به حل مسئله نمیکند، بلکه پذیرش مشکل و درمان روانی- قانونی- اجرائی آن را هم مشکلتر خواهد کرد. اگر به گزارشهایی که این چندروزه منتشر شده دقت کنید، کموبیش در تمام کشورها مردم به فروشگاهها هجوم بردهاند و خریدهای بیش از نیاز کردهاند. حتی در یکی از متمولترین و به لحاظ فرهنگ شهروندی معروفترین کشورهای اروپایی گزارش ماسکدزدی هم داشتهایم. راهحل مردم و دولت کشورهای پیشرفته نظیر آلمان و سوئیس ابدا خودتحقیری نیست؛ بلکه خیلی زود سازوکاری پیدا میکنند تا مردم مرحله «حس قحطی» را رد کنند. نگاه توسعهمحور به ما میآموزد نه خودتحقیری داشته باشیم و نه به عنوان شهروند یا یک نهاد تصمیمگیرنده چشمان خود را به اصل موضوع ببندیم. باید با نگاهی به دور از تعصب راههایی را که کشورهای دیگر برای حل چنین مشکلی پیش گرفتهاند یاد بگیریم، بومیسازی کنیم و در سطح کلان به اجرا بگذاریم و به مردم هم نشان دهیم ما نیز میتوانیم در مسیر توسعه گام برداریم. آخرین موضوعی که در این یادداشت به آن اشاره میکنم، مسئله «تحول زیربنایی» در نظام آموزشی کشور در رابطه با بهداشت عمومی جامعه است. کرونا باعث شده تا مردم نسبت به مسائل بهداشتی دقت و حتی وسواس ویژهای پیدا کنند. بهداشت اجتماعی که بهداشت روانی هم شامل آن میشود یکی از مؤلفههای اصلی کشورها در مسیر توسعه است. وقایع کرونا باید به شکل مدون در کتب درسی مقاطع تحصیلی قبل و بعد از دانشگاه گنجانده شود و نسل پیشرو بهخوبی با آنچه روی داد، آشنا شوند. آنها باید بدانند در چنین مواقعی چگونه میتوانند پیچومهرههای نظام سلامت کشور باشند. این موضوع فقط با آموزش امکانپذیر است. ژاپن کشوری زلزلهخیز است؛ بنابراین بهترین راهحل را در آموزش عمومی مردم و نیز آموزش در سطح آموزشی کشور از دبستان تا دانشگاه یافتهاند. بحران کرونا هم برای ما همینگونه است. با نگاهی دوراندیشانه باید انتظار بیماریهای همهگیر دیگر را در آینده داشته باشیم و برای آن آماده شویم. افزایش بیمارستان و دستگاه سیتیاسکن گام نخست زیربنایی نیست. گام اصلی زیربنایی در زمان آرامش، آموزش بهداشت عمومی و استفاده از ظرفیتهای مردمی است. در زمان همهگیری بیماری هم اولویت با مهار بیماری نه در بیمارستان بلکه در خانهها و محلههاست. با توجه به واقعیتهای اقتصادی کشور، همچنین پتانسیل کادر بهداشتی و درمانی، کار زیربنایی آموزش مردم و مهار بیماری با همکاری مردم است. اگر اخبار کرونا را دنبال کنید، در چند روز گذشته یکی از معضلات پیشرو رعایتنکردن قرنطینه از سوی برخی از مردم بوده است و حتی عدهای اقدام به سفر کردهاند که منجر به تنشهایی میان مسافران و مردم بومی شده است. این اتفاق زنگ خطر عدم آموزش کافی شهروندان را به صدا درآورده است و میتواند حتی بعد از بحران کرونا به مشکلات اجتماعی دیگر تبدیل شود. خوب است سیاستگذاران کشور از همین حالا به فکر نهادینهکردن آموزشهای لازم برای جاانداختن ضرورت رعایت پروتکلها باشند. اگر درسهای کرونا وارد کتابهای درسی شود، در آینده سود حاصل از آن در بحران نصیب عموم مردم و منافع ملی کشور خواهد بود، اما اگر بحران کرونا را فراموش کنیم، بدون شک در آینده هزینه این فراموشی را پرداخت خواهیم کرد. در پایان از عموم خوانندگان محترم دعوت میکنم به چالش «در خانه میمانیم» بپیوندند تا یاریرسان ایران امروز و ایران فردا باشیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.