آيا کروناويروس زنده است؟
رضا ماهمنظر. زيستشناس و مروج علم
چند هفتهاي از شيوع کروناويروس با نام علمي «كوويد-19» در چهار قاره استراليا، آسيا، اروپا و آمريکاي شمالي ميگذرد و زمزمه آن در مناطق ديگر جهان نيز به گوش رسيده است. چيزي در حدود صد هزار نفر مبتلا و بيش از سههزارو 300 نفر قرباني بر جاي گذاشته و همچنان بيمحابا ميتازد. دانشمندان و رسانهها، لحظهبهلحظه جاي پاي اين موجود عجيب را در سياره زمين دنبال ميکنند. ساختاري 300 نانومتري که ارتشي از تجهيزات پزشکي و تحقيقاتي را به مبارزه طلبيده و همچنان قرباني ميگيرد؛ اما يک سؤال، با اينکه عموم مردم کرونا را بهعنوان ميکروب ميشناسند، اما آيا واقعا ما با يک موجود زنده بسيار کوچک روبهرو هستيم يا يک ساختار مولکولي پيچيده کوچک؟ احتمالا بارها شنيدهايد که ويروسها تماما وابسته به ميزبانشان هستند. يک ويروس زماني که موفق به آلودهسازي يک سلول ميشود، تمام توان سلول را در راستاي کپيکردن از خودش به کار ميگيرد؛ اما همين ويروس در خارج از سلول با يک تکه غبار فرقي ندارد، بههميندليل زنده يا غيرزندهبودن ويروس مورد بحث است و هر گروه از ديدگاه خاص خود به اين پرسش پاسخ بله يا خير ميدهند. در اين مقاله با مقايسه ویژگیهای اساسي يک موجود زنده با يك موجود غيرزنده، بهعنوان مثال يک باکتري با يک ويروس، ذهنيت بهتري براي پاسخ پيدا خواهيم کرد. ما روزانه با ساختارهاي متنوعي در اطرافمان مواجه میشویم؛ از سنگ و خاک و چوب تا مواد غذايي مختلف. در نگاه نخست و گاهی بدون تفکر و مطالعه، درمييابيم که چوب و استخوان و گوشت، همگي بخشي از يک ساختار منظم بودهاند كه روزي زندگي در آنها جريان داشته است؛ اما با ديدن يک مجسمه فلزي يا گچي يا با ديدن يک گل مصنوعي به ماهيت غيرزنده آن پي ميبريم. اين ساختارها ظاهرا شبيه به ساختارهاي زنده هستند، اما در واقع زنده نيستند. حتي زيبايي و تقارن نيز دليل بر زندهبودن نيست. زماني که در سطح نان و ميوه، کپکها شروع به رشد ميکنند، ظاهري مشمئزکننده دارند، بااينحال شکي در زندهبودن کپکها نداريم، اما اگر از شما پرسيده شود چه چيزي وجه تمايز موجود زنده و غيرزنده است، پاسخ دشوار ميشود. در نگاه اول رشد و توليدمثل در موجود زنده تداعي ميشود. درصورتيکه بسياري از کانيها (کريستالها) نيز رشد ميکنند و با شاخهزدن، همانندي از خودشان به وجود ميآورند؛ اما هيچکس به يک کريستال صفت زندهبودن را نسبت نميدهد. زماني که ميخواهيم اين معيارها را براي ويروسها بررسي کنيم، آنها را در مرز دنياي زنده خواهيم يافت. برخي موارد از آنها شبيهتر و برخي متفاوتتر از سلولهاي زنده هستند. يکي از مهمترين ویژگیهای موجودات زنده، نظام سازمانيافته سلولها در آنهاست. پيکرهاي از نظمي باشکوه در ابعادي متنوع که در زير ميکروسکوپ نيز به سهولت قابل مشاهده است. همانگونه که يک ديوار از زيرواحدي به نام آجر تشکيل شده است، موجودات زنده را نيز با ساختارهاي سلولي (ياختهاي) ميشناسيم. برخي تنها از يک سلول تشکيل شدهاند، مانند باکتريها، قارچها و برخي از جلبکها؛ اما برخي از تجميع چندين سلول کوچک و بزرگ به وجود آمدهاند. در تصوير بالا متن، يک سلول باکتريايي را ميبينيد. غشائي با گيرندهها، حسگرها، کانالها و پمپهاي شیمیایی که به ديگر خصوصيات زيستي باکتري کمک ميکند. همچنين در درون سلولها ساختاري به نام سيتوپلاسم وجود دارد که در هنگام فعاليت باکتري دائم در حال تغيير و تحول شيميايي و فيزيکي است. اين در حالي است که ويروسها بهدليل کوچکي و ساختار ساده، سيتوپلاسم ندارند. کپسول پيرامون ويروس نيز با وجود شباهت با غشای باکتري (که هر دو از جنس فسفوليپيد و حسگرها هستند)، اما کانال و پمپي ندارد. ويروس جريانهاي شيميايي را تنها زماني با محيط برقرار ميکند که در تماس با يک موجود زنده باشد يا به عبارت بهتر با يک سلول وارد برهمکنش شده باشد. خصوصيت ديگر موجودات زنده که اتفاقا شامل حال ويروسها نيز ميشود، چرخه زندگي است. گياهان، جانوران و حتي ميکروبها در فرايند توليد مثل متولد ميشوند و رشد ميکنند و در محيط زندگي خود تواناييهايي را بروز ميدهند که ازجمله مهمترين آنها بلوغ و توليد مثل است. در ادامه يا مانند ميکروبها تقسيم ميشوند يا در فرايند مرگ به زندگي خود پايان ميدهند؛ اما در رابطه با ويروسها بحث پيچيدهتر و حتي سليقهاي ميشود. اين موجودات هرگز رشد نميکنند. بااينحال هنگام ورود به سلول، صدها هزار واحد پروتئينسازي يک سلول را در اختيار ميگيرند تا از روي خود کپي کنند. ويروسهاي جديد در درون سلول ايجاد شده و مرحله به مرحله کاملتر ميشوند؛ اما در خارج از سلول ميزبان هيچ فعاليتي ندارند. خصوصيتي که يک ويروس را به يک موجود زنده شبيهتر ميکند، وجود مولکولهاي وراثتي در قلب آن است. اطلاعات زيستي همه موجودات زنده به کمک DNA يا RNA بين نسلها جابهجا ميشود. نقصهاي جزئي (جهشها) در اين مولکولها منجر به بروز صفات جديد ميشود که عموما نقصهاي ژني در نظر گرفته ميشوند. اما گاهي جهشها صفات مفيدي را به همراه دارند. جهشها و صفات جديد ميتوانند به تکامل (فرگشت) موجودات کمک کنند. هر دو اين خصوصيات، بين ويروسها و ساير موجودات مشترک هستند. حتي ميتوان گفت که ويروسها به دليل تکثير فراوان، جهشهاي زيادي در جمعيت خود دارند. کروناويروس نيز از اين قاعده مستثنا نيست. محققان دانشگاه پکن و مؤسسه پاستور چين، با بررسي طيف وسيعي از مبتلايان به کرونا دريافتند که اين ويروس در 30 درصد موارد، از نوع جهشيافته جديد هستند که البته تهاجمپذيري کمتري براي انسان دارند. هنوز نام جديدي بر اينگونه جهشيافته قرار داده نشده و دقيقا نميتوان گفت که ميزان مقاومت آن در اقليمهاي متفاوت چگونه خواهد بود. موجودات زنده در فرايند فرگشت از يکديگر به وجود ميآيند. برای مثال سگها از تکامل گرگها يا پنگوئنها از تکامل پرندگان در مناطق سرد در فرايند فرگشت به وجود آمدهاند. پس با بررسي فسيلشناسي و توالي ژنومي موجودات ميتوان به نياي مشترک موجودات و نسبتهاي تکاملي آنها پي برد. اما ويروسها به دليل اينکه هر بار ميزبان گونهاي خاص از موجودات هستند، با جهشهاي متعدد و گاه همراهشدن بخشي از ژنوم ميزبان در ساختارشان، نظم فرگشتي مشخصي ندارند. پس دقيقا نميتوان گفت نياي مشترک آنها کدام جاندار بوده است. به بيان بهتر مورچه و زنبور عسل، جد مشترکي در ميان حشرات و بندپايان دارند اما ژنوم يک گل هيچگاه وارد ساختار بدن زنبور عسل نميشود؛ حال آنكه در مورد ويروسها اينچنين نيست. آنها با همهگيري در ميان موجودات، اطلاعات وراثتي متغيري پيدا ميکنند؛ هرچند پذيرش اين موضوع بسيار مورد بحث است. موجودات زنده در سيتوپلاسم سلولهاي خود سوختوساز دروني و رشد دارند اما همانطور که اشاره شد، تقريبا ويروسها از اين خصوصيت بيبهره هستند. به بيان سادهتر، يک ويروس هرگز رشد نميکند يا هيچگاه تقسيم نميشود. موجودات زنده خصوصيت خاصي به نام خودتنظيمي دارند. برای مثال، اگر قسمتي از بدن شما گرم يا سرد شود، بدن با افزايش جريان خون در آن بخش، به همدما شدن بدن شما کمک ميکند. همچنين بدن موجودات زنده نسبت به محرکها واکنش نشان ميدهند. برای مثال بوي غذا، اشتهاي شما را زياد ميکند يا با شنيدن صداي فرياد، آماده مواجهه با خطر هستيد. اما ويروسها در سرما و گرما، محيط اسيدي يا بازي، حضور يا عدم حضور پرتو و ذرات باردار، واکنشي از خود نشان نميدهند.فقط در دماي نسبتا بالا ساختارشان متلاشي ميشود و در صورت بروز آسيب در اجزايشان، قدرت ترميم نخواهند داشت. بااينحال ويروسها ساختار بسيار هوشمندانهاي دارند که متأثر از ميلياردها سال تکامل مولکولي آنهاست. برخي از انواع آنها ميتوانند بهراحتي از سدهاي دفاعي بدن عبور کنند اما فقط در درون سلولها قدرت خودنمايي دارند. به همين دليل بسياري از زيستشناسان آنها را به نرمافزارهاي رايانهاي تشبيه ميکنند؛ يك اپليکيشن در درون رايانه يا تلفن همراه قادر به انجام پيچيدهترين کارهاست اما هنگامي که بر روي مموري يا لوح فشرده ذخيره شده است، چيزي بيشتر از چند کد صفر و يک نخواهد بود. به همين دليل بسياري از زيستشناسان ويروسها را ماشينهاي مولکولي در دنياي زنده قلمداد ميکنند. بسياري معتقدند نواقص مولکولي پيشآمده در دنياي زيستي، ويروسها را شکل داده و آنها بههيچوجه زنده نيستند. ويروس کرونا نيز از اين قاعده مستثنا نيست و ميتوان گفت بيشتر از آنکه يک موجود زنده باشد، يک ماشين مهاجم است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.