پیشگویی کرونا در یک رمان*
هادي صمدي. مدرس فلسفه علم
احتمالا در روزهای اخیر در شبکههای اجتماعی دو صفحه از رمان the eyes of darkness نوشته دین کونتز را دیدهاید؛ کتابی که در 1981 به نگارش درآمده است. مطابق آنچه در شبکههای اجتماعی در حال انتشار است، در کتاب از سلاحی میکروبی به نام ووهان400 نام برده میشود که توسط چینیها ساخته شده و در سال 2020 جهان را آلوده میکند. چطور چنین چیزی ممکن است؟ چطور نویسندهای حدود 40 سال پیش چنین پیشبینی عجیبی کرده است؟ پاسخ شما چیست؟ در چنین مواردی باید در اصل ماجرا تردید کرد و نه آنکه به سادگی تسلیم خرافهها شد. شککردن اساسیترین مؤلفه رویکرد علمی است. جامعهشناس علم، رابرت مرتون، «شکگرایی سازمانیافته» را یکی از چهار ویژگی اصلی علم میداند. این مهمترین گام برای نزدیکشدن به حقیقت است. پس از آن باید به سراغ ابطال دعوی برویم. چگونه؟ نخست آنکه ببینیم واقعا چنین کتابی وجود دارد؟ و اگر وجود دارد آیا چنین اطلاعاتی در آن مندرج است؟ کتاب واقعا وجود دارد. اما آیا اطلاعات مورد ادعا هم در کتاب هستند؟ بله و خیر. در تصویر، بخش مورد اشاره در صفحه شماره 181 نسخه نرمافزاری کتاب را مشاهده میکنید که با صفحه جعلی انتشار یافته در فضای مجازی متفاوت است. (شما نیز به این دعوی اعتماد نکنید. خودتان کتاب را باز کنید و جستوجو کنید). دعوی رد شد! به همین سادگی! شارلاتانی برای ترویج روح خرافی در جامعه صفحه سمت چپ را جعل کرده و دو پیام هم برایمان داشته است. پیام فرعیاش اين است كه انسانهایی با نیروهای فوقطبیعی وجود دارند که سرنوشت ما را از پیش تعیین کردهاند و پیام اصلی آن هم اين است كه در مقابل چنین افراد قدرتمندی ناچار به تسلیم هستیم. اما حالتی را در نظر آورید که دعوی رد نمیشد و هر دو صفحه در کتاب بود. در این صورت با اتخاذ رویکردی علمی چه باید کنیم؟ باید برای پدیدهای عجیب، تبیینی ارائه دهیم.
تبیین نخست: ۴۰ سال پیش نویسندهای، با تواناییهای مافوقطبیعی، امروز را با دقتی شگفتآور پیشبینی کرده است. اگر هیچ تبیین دیگری در دسترس نباشد، معقول است که این تبیین را بپذیریم. اما اجازه دهید با اندکی زحمت به خود تبیین جایگزینی ارائه دهیم. تبیین جایگزین: ویروسشناسی که روی خانواده کروناویروس کار میکند، از عاشقان کتاب یادشده است، بهنحویکه از چندسال پیش تصمیم میگیرد کووید-19 را تعمدا برای تحققبخشیدن به پیشگویی کتاب، از محیط آزمایشگاهی خارج کرده و در جامعه منتشر کند. این کار را در اواخر 2019 انجام میدهد تا در 2020 شاهد همهگیری جهانی کرونا باشیم و پیشبینی کتاب محقق شود. تبیین جایگزین محتملتر است یا تبیین اولیه که به نیروهای مافوقطبیعی یک نویسنده متوسل میشد؟! تا اینجای کار تبیین دوم مقبولتر به نظر میرسد. اما ممکن است شما تبیین بهتری ارائه دهید و تبیین جایگزین را نیز رد کنید. علم اینگونه به جلو میرود: مواجهه با پدیدهای عجیب، ارائه تبیینهایی طبیعی برای آن و آنگاه حذف تبیینهای ضعیفتر. بسیاری از پدیدهها علل بسیار سادهتری دارند. کرونا با اقدامات تخریبگر انسان در محیط زیست شایع شده است؛ وقتی با افزایش جمعیت و مصرف بیرویه انرژی گرمایش زمین را دامن زدیم، زیستگاههای طبیعی خفاشها از بین رفت و آنها در مجاورت بیشتری با انسانها قرار گرفتند و احتمال انتقال ویروسهایشان به انسان نیز افزایش یافت. اما پذیرش چنین تبیین سادهای مسئولیت همهگیریهایی از این دست را متوجه خود ما میکند. بنابراین راحتتریم که مسئولیت آن را به گردن دیگران بيندازیم، ولو با پذیرش تبیینهای خرافی بسیار عجیب. (سارس و مرس و ایبولا هم به خفاشها مربوط بودهاند). ما هستیم که برای خفاشها دردسر درست کردهایم و نه برعکس! * برگرفته از گذرگاه «تکامل و فلسفه»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.