مهار اپيدمي در جوار کانون بحران
ترجمه: عبدالله مصطفايي
مدت مديدي نيست كه از ورود ويروس كروناي جديد يا اصطلاحا كوويد-19 به كشورمان ميگذرد. اما به لطف قدرت فضاي مجازي و شبكههاي اجتماعي آنقدر درباره اين ويروس حرفوحديث شنيده شده است كه جامعه و مردم قدرت تفكيك سره از ناسره و راست از دروغ را از دست دادهاند. در اين بين حتي مطالبي نيز مطرح ميشود كه قسمتي از آن صحيح مينمايد ولي نميتوان درباره نتيجهگيري آنها مطمئن بود. بايد توجه داشت كه اين حجم از مطالب واردشده به اذهان، اضطراب مهلكي را به جامعه تزريق كرده است و مشخص نيست كه در اين معركه، افراد چگونه بايد نقشآفريني كنند و به قول يكي از دوستان آنقدر دست خود را شستهايم كه حالا دچار بيماري وسواس شدهايم و تازه نميدانيم كه اين كار كافي است يا خير. شايد يكي از كارهايي كه ميتواند توسط فرهيختگان انجام شود، همانا راهاندازي سايت و كانالهاي علمي در فضاي مجازي است كه در آن آخرين اطلاعات پژوهشي با زباني همهفهم در اختيار افكار عمومي قرار گيرد تا بتواند بهعنوان ملجأ و مأوايي براي شهروندان علاقهمند و نيز مضطرب عمل كند و عملا به مبارزه با فيكنيوزها برخيزد. نكته مهم آن است كه اين اطلاعات دقيق و برآمده از بوته آزمايشها ميتواند بهعنوان خوراك براي اتاقهاي فكر مبارزه با اين بحران، عمل كند. بايد توجه داشت كه نتيجه بعضي از همين پژوهشها گوياي آن است كه در آينده نيز بايد منتظر ظهور اين نوع همهگيريها در ابعاد محلي، منطقهاي و جهاني بود و بهعنوان شاهدي بر اين مدعا ميتوان به بروز بيماريهاي سارس و مِرس در سالهای گذشته اشاره داشت. همه اين موضوعات نشان ميدهد كه تمامي ابعاد اين بيماريها قابل پيشبيني نبوده و به قول استاد محمدعلي موحد اين جنگي است ميان ما و دشمني كه ما او را نميبينيم ولي او ما را ميبيند. ازاينرو باید با برپايي يك قرارگاه فرماندهي و اتاق فكرهاي مختلف، جوانب متنوع آن را رصد كرد و اصطلاحا حين مبارزه كنوني، گروهي را مأمور كرد تا درسهاي گرفتهشده از اينگونه نبردها و بحرانها را مستندسازي كنند. يكي از مأموريتهاي اين اتاق فكرها ميتواند بررسي تطبيقي وضعيت كشورهاي مختلف جهان درباره آمادهسازيهاي قبلي و نيز نحوه مواجهه و مبارزه با اينگونه بيماريهاست تا ضعفهاي ما مشخصتر شود. بايد مشخص كرد كه مثلا قرنطينهكردن يك شهر يا ناحيه ايده درستي است و در كدام كشورها جواب داده يا خير و مهمتر آنكه شرايط فرهنگي و اجتماعي آنها چگونه بوده است؟ آيا پيشرفته بودن كشور همواره بهعنوان آماده و مناسب بودن نحوه مبارزه با اين نوع بحرانهاست؟ يا اينكه تأثير الگوي تغذيهاي و سطح بهداشت شهروندان بر گسترش اين اپيدميها به چه ميزان است؟ آيا آگاهكردن زودهنگام جامعه تأثير مثبت دارد يا منفي؟ ضمنا بايد به نتايج اين تحقيق توجه داشت كه معتقد است در حال و آينده سرمنشأ اين نوع همهگيريها به آسيا و آفريقا مربوط ميشود، پس بهتر است از همين حالا نقاط ضعف خودمان را شناخته و در راستاي اصلاح آن برآییم. در اين بين گروهي نيز مشكلات مبارزه با اين نوع بيماريها را در عدم فرهنگسازي و سازماندهي، وجود نداشتن زيرساختهاي کافي، کمبود تجهيزات و نيروي انساني دورهديده و مهمترين اين مشکلها يعني بیکفايتی در مديريت بحران و بيمارستان دانستهاند كه بايد همه را چاره كرد. در ادامه تجارب كشور تايوان مورد بررسي قرار گرفته است كه به نظر ميرسد با اينكه در نزديكي كانون بحران قرار داشته با بهرهگيري از درسهاي گرفتهشده در اپيدميهاي قبلي، توانسته با يك سري پيشآمادگي، سپر محافظتي مناسبي را به دور شهروندان خود بگستراند تا در آن شهروندانش ضمن تداوم زندگي عادي خود، به بهترين وجه نيز در برنامههاي مواجهه ستاد فرماندهي اين بحران نقشآفريني كنند.
فاصله تايوان تا سرزمين اصلي چين حدود 81 مايل است. تايوان با درصد بالاي شهرنشيني جمعيتي حدود ۲۴ ميليون نفر را در خود جاي داده است که اين نشاندهنده دانسيته جمعيتي بسيار بالاست. بهعلاوه اين کشور در زمره اولين کشورهايي است که ابتلا به ويروس کرونا در آن اعلام شد و بر اين اساس انتظار ميرفت که تايوان پس از چين بيشترين موارد ابتلا و فوت ناشي از اين ويروس را در جهان داشته باشد. اين در حالي است که تايوان توانسته با موفقيت از شيوع کنترلنشده اين ويروس جلوگيري كند و تاکنون فقط ۴۴ مورد از ابتلا به اين ويروس در اين کشور گزارش شده است. با مطالعه موردي ميتوان درسهايي از تايوان را سرلوحه کشورهاي ديگر براي شيوع ويروس کنوني و حتي همهگيريهاي آتي قرار داد. سؤال اينجاست که چرا در اين كشور ويروس کرونا به يک معضل تبديل نشد؟ جواب اين است که اين کشور آماده بود، سريع عمل كرد و شفافسازي نيز كرد. اين فعاليتها را ميتوان در چهار دسته طبقهبندي كرد: 1- آمادگي اوليه 2- استفاده از اطلاعات بيمههاي سلامت و دادههاي کلان 3- بهروزآوري منظم و دقيق اطلاعات 4- برخورد همراه با آمادگي فعال و شفاف بودن 1- آمادگي اوليه: در آوريل سال ۲۰۰۳ وزارت بهداشت تايوان وجود سندرم تنفسي حاد (سارس) را در هفت نفر از پرسنل بهداشتي خود در بزرگترين بيمارستان شهر تايپه اعلام كرد. تا پايان شيوع اين بيماري در اين کشور ۴۸۳ نفر مبتلا شده بودند و درصد مرگومير آن نيز ۱۲ درصد گزارش شد. دولت تايوان به دقت اين موضوع را زير نظر داشته و ميتوان گفت از آن درسهاي لازم را گرفت. يعني کمتر از يک سال پس از شيوع سارس، مرکز ملي فرماندهي بهداشت (NHCC) را تأسيس كرد. وظيفه اين مرکز همانند يک مرکز مديريت بلاياي طبيعي است تا سازمانهاي منطقهاي و محلي هنگام شيوع يک بيماري جديد همراستا و گوشبهفرمان عمل كنند تا زمان و منابع به هدر نرود. زمان شيوع بيماري کرونا يا همان كوويد-19 مصادف با سال قمري جديد چيني بود که ميليونها چيني و تايواني عازم سفر ميشوند. در چنين شرايطي وجود اين مرکز فرماندهي مفيدبودن خود را براي تايوان به اثبات رساند. مرکز NHCC سريعا وضعيت را ارزيابي كرد و معضل را دريافت و نقشآفريني كرد تا از يک اپيدمي بزرگ جلوگيري شود. اين مرکز به مسافران و عموم جامعه هشدار داد و دستورالعملهاي لازم را براي کارکنان سيستم بهداشت و درمان صادر و منابع مورد نياز براي هر بخش از کشور را ارسال كرد. در همان آغازين مراحل شيوع، يک شماره تلفن (تماس مجاني) براي طرح پرسشهاي مردم درخصوص بيماري و اعلام موارد مشکوک اختصاص داد و زماني که ظرفيت اين سيستم تلفني کامل شد، به شهرهاي بزرگتر دستور داده شد تا هر يک سيستم مشابهي را راهاندازي كنند. البته دولت به موضوع انگشتنماشدن و دلسوزي براي افراد مبتلاشده به اين بيماريها نيز توجه داشته و تأمين غذا و چکاپ سلامتي و حمايت از افراد تحت قرنطينه را نيز سازماندهي كرد. بهعلاوه برنامههاي متعددي براي کمک به مدارس، مشاغل و کارگران بيکارشده تهيه و تدوين شد. قابل ذکر است که مهمترين نکته آن است كه اساسا تايوان يک برنامه واقعنگر و عملياتي طراحي كرده است. 2- استفاده از اطلاعات بيمههاي سلامت و دادههاي کلان: تايوان دريافته بود که هنگام مبارزه با شيوع يک بيماري، فناوري يکي از ابزارهاي کليدي و مهم است. بنابراين آنها از پايگاه ملي داده بيمه سلامت به عنوان يک ابزار استفاده كردند تا يک سيستم هوشمند خلق کنند که به شهروندان هشدار ميدهد و چشمان آنها را به روي وضعيت موجود ميگشايد. اين پايگاه داده با اطلاعات ادارات گمرک و مبادي ورودي و خروجي شهرها يکپارچهسازي شده است تا مجموعهاي از دادههاي کلان در اختيار باشد. اين دادههاي کلان ميتوانند بر اساس الگوي مسافرت شهروندان هشدارهايي بدهند. در اين سيستم از اسکن کد کيوآر استفاده شده و از تاريخچه سفر به صورت آنلاين گزارشگيري و ميزان سلامت مستندسازي ميشود تا بتوان ريسک ابتلاي مسافران را دستهبندي كرد. سپس مقامات تايواني بر اساس اين دادهها ميتوانند احتياطهاي لازم را اجرائي كنند. بر اين اساس افرادي که کمترين ريسک ابتلا را داشته باشند، قادر خواهند بود سريعا عبور كنند، ولي افراد با ريسکهاي بالاتر، گذشته از اينکه خوششان بيايد يا نه، بايد در خانههاي خود قرنطينه شوند. اجبار مردم به قرنطينه کاري است که اکثر دولتها هنگام شيوع اينگونه بيماريها انجام ميدهند، ولي تايوان تصميم گرفت که از قرنطينه فردي به عنوان يک ابزار سريع و پيشدستانه استفاده كند. ضمنا با اين كار ميتوان سريعا بيماران مبتلا به سندرم حاد تنفسي را بر اساس اطلاعات موجود افراد در بيمه کشوري سلامت را شناسايي كرد (همانند کشورهاي پيشرفته). 3- بهروزآوري منظم و دقيق: به محض شيوع بيماري، وزير بهداشت و رفاه تايوان به صورت روزانه تذکراتي را رسانهاي ميكرد. به علاوه نخستوزير تايوان که خود يک متخصص مشهور درخصوص اپيدميشناسي است، اطلاعات منظمي را درخصوص خدمات عمومي بيان ميكرد که متن آنها در اينترنت قابل جستوجو است. اين اطلاعات به صورت حقايقي از موضوع بيان ميشد؛ يعني در مورد اينکه چه زماني و کجا بايد از ماسک استفاده شود، يا اينکه اهميت شستوشوي دستها چقدر است و چرا نبايد منابع را احتکار کرد (از همان ابتداي شروع بيماري، صادرات ماسک پزشکي ممنوع شد تا کمبودي وجود نداشته باشد). البته شايد همه ما اين مطالب را درخصوص شيوع يک بيماري شنيده باشيم، ولي فرق تايوان در آن است که همه اين امور را خيلي زود به اجرا گذاشت. يعني آنها از قبل به اهميت موضوع واقف بودهاند. در اين بين سياستمداران نيز کوتاهي نکرده و سعي در کماهميت نشاندادن موضوع يا بهرهبرداري حزبي نداشتند و اصطلاحا همه يک پيام واضح و ساده را بيان ميكردند. در زمينه ارتباطات نيز يک استراتژي واضح حکمفرما بود و در آن از زبان علامتها استفاده شد تا واضح باشد. 4- آماده، فعال و شفاف: آقاي جيسون وانگ يک محقق در دانشگاه استنفورد است. او يکي از پژوهشگراني است که براي بازآفريني سيستم بيمه سلامت تايوان فعاليت کرده است. وي در اين خصوص خاطرنشان ميكند که تصميمات بايد «از نقطهنظر فرهنگي متناسب باشند» و اين جمله به ترفندهايي اشاره دارد که بايد در مناطق مختلف کشورها به خدمت گرفته شوند. او در اين باره ميگويد: «با اين وجود، قدم اصلي مشخص است و آن اين است که اقدام سريع، بسيار حياتي و مؤثر است. ضمنا وجود ارتباط ساده نيز همينطور است. ضمنا داشتن نيروهاي مشخص و تربيتشده به اين موضوع کمک ميکند». او در ادامه ميافزايد: «در يک بحران دولتها بايد به دليل عدم قطعيتها و محدوديت زمان، تصميمات سختي بگيرند و اين تصميمات بايستي همخوان با فرهنگ مردم بوده و حساسيت آنها را برانگيزد. ارائه توصيهها و پيامهاي بهداشتي روزانه به مردم آن هم از آغازين روزهاي بحران، باعث ميشود دولت و مردم مطمئن باشند که اطلاعات دقيق و شفافي را تبادل ميکنند». سيستم تايوان نمونهاي از کشورهايي است که آموزش ميدهند چگونه يک جامعه ميتواند به سرعت در برابر بحران واکنش نشان داده و از منافع شهروندان خود محافظت كند. www.zmescience.com
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.