|

محاکمه نخست‌وزير 13 ساله

شرق: 41 سال پيش در فرداروزي محاکمه نخست‌وزير 13ساله رژيم پهلوي آغاز شد. ابراهيم يزدي، دبير کل فقيد نهضت آزادي مي‌گويد: «وقتي هويدا را از پادگان جمشيديه به مدرسه رفاه آوردند، به من گفت که فلاني، من حرف‌هاي زيادي دارم که بايد بزنم... من به آقاي خميني گفتم که هويدا اسرار زيادي دارد... بايد بگذاريم حرفش را بزند. ایشان پيشنهاد من را پذيرفت. به خلخالي گفت همان‌جور که فلاني مي‌گويد، عمل کنيد...» که البته عمل نشد. هويدا که در مهرماه ۱۳۵۶ بعد از ۱۳ سال نخست‌وزيري کناره گرفت و در مقام وزير دربار کار خود را ادامه داده بود، بعد از جمعه سياه ۱۷ شهريور ۵۷ از همه مناصب دولتي و حکومتي خود استعفا داد. براساس برخي منابع شاه به او پيشنهاد کرد که به بلژيک برود و در سفارت ايران در اين کشور مشغول به کار شود. او اين پيشنهاد را نه رد کرد و نه قبول و چند روزي فرصت خواست تا جوانب را بسنجد؛ اما در اين چند روزي که او در حال مذاکره با دوستانش بود، اتفاقات زيادي رخ داد و در نهايت به زنداني‌شدنش منجر شد. او ابتدا به بهانه مراقبت بيشتر در خانه شخصي‌اش حصر شد و در ۱۷ آبان‌ به‌صورت رسمي دستگير و به زندان قصر منتقل شد و در روزهاي پر آتش و خون بهمن ۵۷ او ماجرا را از پشت حصار زندان قصر در سلول انفرادي دنبال کرد. سلولي که به گفته صادق خلخالي، قاضي شرعي که دادگاه او را اداره مي‌کرد، بيشتر هتلي براي خوش‌گذراني دسته‌جمعي اين افراد دستگير شده بود. در همان‌جا بود که صداي انقلاب اسلامي را شنيد. با قطعي‌شدن پيروزي انقلاب او را همراه تعدادي از زندانيان خاص به مدرسه رفاه بردند. دکتر فرشته انشاء که پزشک هويدا بود، به عباس ميلاني، تاريخ‌نگار و نويسنده کتاب «معماي هويدا» گفته بود در مدرسه رفاه به ديدار او رفت و بعد از آن شنيد که دادگاه‌هاي هويدا آغاز شده است. دادگاهي که به نوشته خبرنگار روزنامه اطلاعات، چهار ساعت در حضور ۳۰۰ تماشاگر برگزار شد که خانواده شهداي انقلاب اسلامي نيز در آن شرکت کرده بودند. هويدا وقتي به دادگاه رسيد، به نوشته رسول صدرعاملي، خبرنگار روزنامه اطلاعات، هنوز خواب‌آلود بود و خبري از چهره هميشه مرتبش نبود. حميد هوشنگي، گزارشگر تلويزيون، در کنار مجيد حدادعادل که داشت صدابرداري مي‌کرد و غلامعلي حدادعادل و صدرعاملي اين لحظه تاريخي را ثبت مي‌کردند. صادق خلخالي، رئيس دادگاهي که هويدا را به اعدام محکوم کرد، در خاطراتش درباره آن روز مي‌نويسد: «پس از تشکيل جلسه محاکمه هويدا و انجام دفاعيات او و صدور حکم اعدام، هويدا درحالي‌که عرق مي‌ريخت، گفت: حضرت خلخالي! من نمي‌گويم مرا اعدام نکنيد؛ ولي خواهش مي‌کنم به مدت دو ماه اعدام مرا به تأخير بيندازيد. دولت موقت به من وعده داده است. من گفتم: اصل تفکيک قواي ثلاثه؛ مقننه و قضائيه و مجريه را دولت موقت هم قبول دارد. خلاصه هرچه او اصرار کرد، من قبول نکردم و گفتم وصيت خود را بنويس! او گفت: حضرت خلخالي! يک ميليارد دلار به شما مي‌دهم تا شما اين کار را به عقب بيندازيد. گفتم: اينها شعر است و من نمي‌توانم در پيشگاه ملت ايران، جواب‌گوي تأخير محاکمه و اعدام شما باشم. هويدا گفت: سلام مرا به مادرم برسانيد و بگوييد به ديدن من بيايد؛ چون او علاقه زيادي به من دارد و غير از من کسي را ندارد. گفتم: مادران زيادي بودند که گريه مي‌کردند، ولي نتوانستند عزيزان خود را قبل از اعدام ببينند؛ ولي ما هرچه گشتيم تا مادر هويدا را به ديدن پسرش ببريم، او در دسترس نبود... هويدا حاضر به نوشتن وصيت نشد تا شايد دستور اعدام او به تأخير افتد و همين را فرجه حساب مي‌کرد و شايد تصور مي‌کرد دستي از غيب براي نجات او بيرون بيايد؛ ولي چاره‌اي نداشتيم و سرانجام حکم را اجرا کرديم...». متن اتهام‌های هويدا در دادگاه به‌شرح زیر قرائت شد: فساد در ارض، محاربه با خدا و خلق خدا و نايب امام زمان، قيام عليه امنيت و استقلال مملکت با تشکيل کابينه‌هاي دست‌نشانده آمريکا و انگليس و حمايت از منافع استعمارگران، اقدام بر ضد حاکميت ملي با حفظ سلطه سلطان دست‌نشانده آمريکا و دخالت در انتخابات، قانون‌گذاري و عزل و نصب وزرا و فرمانداران با نظر و خواست سفارتخانه‌هاي خارجي، واگذارکردن بي‌قيدوشرط منابع زيرزميني از جمله نفت و مس و اورانيوم و... به بيگانگان، گسترش نفوذ سياسي و اقتصادي امپرياليسم آمريکا و همدستان اروپايي‌اش بر ايران، من جمله از طريق نابودي صنايع داخلي و تضعيف آنها در برابر رقباي خارجي و تبديل ايران به بازار مصرف کالاهاي خارجي، پرداخت درآمدهاي ملي حاصل از نفت به شاه و فرح و نيز تسليم اين درآمدها به ممالک وابسته به غرب و سپس اخذ وام به نرخ‌هاي بالا و گزاف و شرايط اسارت‌بار از آمريکا و ساير دولت‌های غرب، نابود‌کردن کشاورزي و دامپروري و ازبين‌بردن جنگل‌ها، شرکت مستقيم در فعاليت‌هاي جاسوسي به نفع غرب و صهيونيسم، دسته‌بندي با توطئه‌گران بين‌المللي در پيمان‌هاي سنتو و ناتو و سرکوبي ملت‌هاي ايران و فلسطين و ويتنام، عضو فعال سازمان فراماسونري در ايران در لژ فرعي با توجه به اسناد موجود و اقرار شخصي متهم، شرکت در خفه‌کردن و ارعاب مردم حق‌طلب و استعمارشده ايران با دستگيري آزادي‌خواهان و کشتار مردم بي‌دفاع و ضرب و جرح و شکنجه و آزار آنان و نقض آزادي‌هاي اساسي مصرح در قانون اساسي وقت و قوانين موجود از جمله اعلاميه جهاني حقوق بشر و قوانين الهي از جمله با توقيف روزنامه‌ها و اعمال سانسور در مطبوعات و کتب، مؤسس و اولين دبير کل حزب استبدادي رستاخيز ملت ايران، اشاعه فساد فرهنگي و اخلاقي و شرکت در تحکيم پايه‌هاي استعمار از جمله شرکت در برقراري مجدد کاپيتولاسيون يعني ايجاد قضاوت کنسولي درباره آمريکاييان، شرکت مستقيم در قاچاق هروئين در دوران اقامت در فرانسه در معيت حسنعلي منصور، دادن گزارش‌هاي خلاف واقع و اشاعه اکاذيب با انتشار روزنامه‌هاي دست‌نشانده و گماردن سردبيران جيره‌خوار در رأس نشريات و سانسور اخبار و انتشار اخبار و گزارش‌هاي مجعول که تمام اين اقدامات در اجراي توطئه استعمارگران بيگانه و سلطان دست‌نشانده به‌منظور اسارت و استعمار هرچه بيشتر ملت ايران بوده است. سلطاني که حسب اقرار متهم به‌وسيله آمريکا روي کار آمده است. هويدا بعد از شنيدن اين کيفرخواست در پاسخ به رئيس جلسه گفت: «به دادگاه عرض کنم که جناب دادستان با این‌جانب دو بار جلساتي داشته‌اند که هر دو جلسه روي نوار ضبط شده است و تعدادي سؤال از اين جانب فرمودند که قرار بر اين شد پاسخ آن سؤالات را آماده کنم و توافق شد که اين اجازه داده شود که ارقام و اطلاعاتي که درباره آن سؤال‌ها و اين اتهامات بوده جمع‌آوري شود تا در اختيار آنها گذاشته شود». مکررترين جملات هويدا در دفاع از خود در برابر اين اتهامات اين بود که: «در آن سيستم اين‌طور عمل مي‌شد که سياست خارجي مستقيما زير نظر پادشاه اجرا مي‌شد. سياست نظامي هم زير نظر پادشاه اجرا مي‌شد. سياست امنيتي نيز مستقيما زير نظر پادشاه بود. اينکه چرا اين‌طور بود يک حرف ديگر است، ولي زير نظر پادشاه اجرا مي‌شد و اگر دستگاهي جنايتي انجام داده و من اطلاع نداشتم، آيا من مقصرم؟ به قدر تقصير خودم بايد مرا مقصر بدانيد نه بيشتر...». در آخرين دفاع هم گفت: «دست من به مال و خون آلوده نيست؛ اما اگر در زمان من بعضي از جوانان از طرف مقامات شکنجه شدند و زجر کشيدند، عرض مي‌کنم اطلاع نداشتم. ولي چون در زماني بودم که چنين کاري صورت پذيرفت، جز اينکه از آنها عفو بخواهم کار ديگري از من ساخته نيست؛ اما همه کارهاي من هم بد نبوده است. من تسليم دادگاه هستم و هميشه شعارم توکلت علي‌الله بوده است». ابوالفضل توکلي‌بينا، از چهره‌هاي قديمي بازار و از فعالان کهنه‌کار سياسي که مورد وثوق امام و رهبری و دولت‌هاي مختلف بوده، در گفت‌وگو با نشريه «حريم امام» به نکات جالب و کمترگفته‌شده‌اي اشاره کرده است. روايت او روايت پيش‌گفته از سوي مرحوم ابراهيم يزدي را درباره توصيه به اعدام‌نکردن هويدا تأييد مي‌کند. توکلي‌بينا گفته است: «دستگيري و انتقال هويدا [نخست‌وزير دوران پهلوي] مردمي بود و امام دستور داد هرچه مي‌خواهد براي او فراهم کنند. ابتدا در يک اتاق مستقل و اختصاصي در طبقه دوم مدرسه رفاه نگهداري مي‌شد اما چند روز بعد به زندان قصر منتقلش کردند و بعد هم [با حکم صادق خلخالي] اعدام شد. البته دولت موقت [به رياست مهندس بازرگان] تلاش کرد هويدا اعدام نشود و دستور آن را هم از امام گرفته بودند اما قبل از اينکه پيام امام را برسانند، او را اعدام کردند. البته چهار نفر بودند که يکي از آنها هويدا بود. به نظر من اعدام او به آن فوريت کاري اشتباه بود چون او يازده [سيزده] سال نخست‌وزير بود و اطلاعات زيادي درباره شاه داشت. مثل تيمسار فردوست که حرف‌هاي زيادي گفت». آن‌طور‌که علي مطهري هم روايت کرده است، گويا پدرش هم با اين اعدام مخالف بوده. او به‌تازگی در مصاحبه‌اي درباره اعدام‌هاي وابستگان پهلوي و واکنش‌هاي استاد مطهري گفته است: «ايشان چندين‌بار به آقاي خلخالي تلفني تذکر دادند. من خودم يکي، دو بار را شاهد بودم؛ مثلا درمورد اعدام هويدا معتقد بودند که نبايد عجله شود. تلاش کردند با امام تماس بگيرند و آن شب موفق نشدند و تصميم داشتند صبح با امام صحبت کنند اما هويدا را همان شب اعدام کرده بودند...».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.